Phán quyết của Tòa án Tối cao Vương quốc Anh trong vụ R (Miller) v. Prime Minister năm 2019 đánh dấu một trong những cột mốc quan trọng nhất của luật hiến pháp Anh trong thế kỷ 21. Quyết định này không chỉ định hình cách hiểu về quyền lực hành pháp trong thời kỳ Brexit đầy biến động, mà còn khẳng định vai trò của tòa án trong việc bảo vệ các nguyên tắc nền tảng của hệ thống hiến pháp không thành văn.
Trong thế kỷ 21, ít có bản án nào gây tiếng vang trên toàn cầu như Obergefell v. Hodges (2015), vụ kiện đã đưa vấn đề hôn nhân đồng giới trở thành trọng tâm của nền tư pháp Hoa Kỳ và trở thành mốc son định hình tương lai quyền con người tại nhiều quốc gia. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, với phán quyết 5–4, đã xác định rằng Hiến pháp bảo đảm quyền kết hôn cho các cặp đồng giới, khiến hôn nhân đồng giới được hợp pháp hóa trên toàn lãnh thổ Hoa Kỳ. Bản án này không chỉ là một chiến thắng pháp lý mà còn là sự chuyển đổi mang tính biểu tượng về cách xã hội nhìn nhận các giá trị bình đẳng và tự do cá nhân.
Năm 1973 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong nền tư pháp Ấn Độ khi Tối cao Pháp viện nước này đưa ra phán quyết trong vụ Kesavananda Bharati v. State of Kerala, một vụ kiện tưởng chừng chỉ liên quan đến đất đai và quyền sở hữu cục bộ, nhưng cuối cùng lại trở thành nền tảng cho sự ra đời của Học thuyết Cấu trúc cơ bản (Basic Structure Doctrine). Phán quyết này không chỉ xác lập giới hạn quyền lực của Quốc hội Ấn Độ mà còn tạo ảnh hưởng sâu rộng đến tư duy hiến pháp của nhiều quốc gia châu Á, góp phần khẳng định vai trò của tòa án trong việc bảo vệ các giá trị dân chủ.
Vào ngày 28 tháng 1 năm 1988, Tòa án tối cao Canada đã ra phán quyết mang tính lịch sử: bãi bỏ quy định cấm phá thai theo luật hình sự — một chiến thắng vang dội cho quyền lựa chọn của phụ nữ. Sau hàng thập kỷ đấu tranh, cuộc chiến pháp lý do bác sĩ Henry Morgentaler cùng các đồng nghiệp khởi xướng đã có kết quả: phần 251 của Bộ luật Hình sự Canada bị tuyên là vi hiến. Phán quyết được đưa ra với tỷ lệ 5–2.
.jpg)
Trong lịch sử pháp luật quốc tế hiện đại, vụ Barcelona Traction do Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) xét xử năm 1970 được xem là một trong những án lệ có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đặt nền tảng quan trọng cho lý thuyết bảo hộ ngoại giao đối với pháp nhân và sự phân định thẩm quyền giữa quốc gia nơi công ty đăng ký với quốc gia của các cổ đông. Bản án không chỉ giải quyết một tranh chấp kinh tế – pháp lý phức tạp giữa các quốc gia châu Âu mà còn định hình cách hiểu về quyền của quốc gia trong việc bảo vệ các thực thể kinh tế của mình trên trường quốc tế.
Trong lịch sử phát triển của luật quốc tế, vụ Trail Smelter giữa Hoa Kỳ và Canada năm 1941 được xem là một án lệ kinh điển, đặt nền móng cho nguyên tắc trách nhiệm quốc gia đối với thiệt hại xuyên biên giới và luật môi trường quốc tế. Vụ việc bắt nguồn từ hoạt động của nhà máy luyện kim tại thành phố Trail, Canada, thuộc sở hữu của Consolidated Mining and Smelting Company, vốn thải khí sulfur dioxide (SO₂) gây hại sang lãnh thổ Hoa Kỳ, làm thiệt hại nghiêm trọng đến đất canh tác, cây trồng và sức khỏe của người dân bang Washington. Trong bối cảnh tranh chấp leo thang, hai quốc gia đã đồng ý đưa vụ việc ra trọng tài quốc tế để xác định trách nhiệm pháp lý và mức bồi thường phù hợp.
Án lệ Donoghue v Stevenson (1932) AC 562 là một trong những vụ kiện nổi tiếng nhất của hệ thống Common Law, đặt nền móng cho học thuyết trách nhiệm dân sự hiện đại (law of negligence). Vụ án bắt nguồn từ việc bà Donoghue phát hiện xác ốc sên trong chai bia gừng do hãng Stevenson sản xuất, dẫn đến thiệt hại về sức khỏe. Thẩm phán Lord Atkin đã đưa ra “Nguyên tắc người láng giềng” – cơ sở để xác định trách nhiệm khi hành vi của một người có thể gây hại cho người khác. Án lệ này đã định hình toàn bộ hệ thống pháp luật về trách nhiệm ngoài hợp đồng, ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo đảm an toàn sản phẩm.
Án lệ Caparo Industries plc v Dickman [1990] 2 AC 605 là một trong những phán quyết có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử luật sơ suất (negligence law) của hệ thống Common Law. Vụ án được Tòa Thượng nghị viện (House of Lords) xét xử và đã đặt nền móng cho việc hình thành bài kiểm tra ba yếu tố (three-part test) nhằm xác định sự tồn tại của nghĩa vụ cẩn trọng (duty of care). Từ đó, phán quyết trở thành một mốc pháp lý quan trọng, định hình cách thức tòa án xem xét trách nhiệm của các bên trong những trường hợp không có quan hệ hợp đồng trực tiếp, đặc biệt là khi thiệt hại mang tính kinh tế thuần túy (pure economic loss).
Vụ án Nancy Cruzan v. Director, Missouri Department of Health (1989) được xem là cột mốc đầu tiên trong lịch sử pháp lý Hoa Kỳ về “quyền được chết”. Từ một bi kịch cá nhân, án lệ này đã mở ra cuộc tranh luận sâu rộng về ranh giới giữa quyền tự quyết của con người với trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ sự sống, đồng thời định hình khung pháp lý cho các vụ việc liên quan đến việc ngừng điều trị duy trì sự sống.
Vụ án Strickland v. Washington (1984) là một trong những án lệ quan trọng nhất trong lịch sử tư pháp Hoa Kỳ, xác lập tiêu chuẩn pháp lý để đánh giá khi nào luật sư chỉ định không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bào chữa, từ đó xâm phạm quyền hiến định của bị cáo. Tối Cao Pháp Viện đã đưa ra hai tiêu chí then chốt – mức độ sai sót của luật sư và tác động của sai sót đó đến kết quả vụ án – trở thành nền tảng cho việc xét xử các vụ kháng cáo về “bào chữa không hiệu quả” trong suốt hơn bốn thập kỷ qua.
Án lệ Mapp kiện Bang Ohio (1961) là phán quyết quan trọng của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, khẳng định rằng chứng cứ thu được trái với Tu chính án thứ Tư — tức khám xét, thu giữ không có lệnh hợp pháp — không thể sử dụng tại cả tòa án liên bang và tiểu bang. Vụ việc xuất phát từ việc cảnh sát Cleveland xông vào nhà Dollree Mapp mà không có lệnh khám, thu được tài liệu khiêu dâm và dùng làm chứng cứ buộc tội. Phán quyết này mở rộng quy tắc loại trừ, bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân trước sự xâm phạm của cơ quan công quyền.
Án lệ Miranda v. Arizona (1966) – một trong những phán quyết mang tính bước ngoặt của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, đặt nền móng cho “Quyền được giữ im lặng” và quyền có luật sư khi bị thẩm vấn. Vụ án xoay quanh Ernesto Miranda, người bị kết án dựa trên lời thú tội không có luật sư và không được thông báo về quyền hiến định của mình. Tòa án Tối cao sau đó tuyên lời thú tội là vi hiến, tạo nên “Cảnh báo Miranda” – quy định bắt buộc cảnh sát phải đọc quyền cho nghi phạm khi bắt giữ. Án lệ này trở thành biểu tượng của pháp quyền và nhân quyền, được nhiều quốc gia tham khảo trong quá trình xây dựng luật tố tụng hình sự
Án lệ Michael H. kiện Gerald D. (1992) xoay quanh tranh chấp quyền làm cha giữa người cha sinh học và người cha hợp pháp trong hôn nhân. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ với tỷ lệ 5–4 phán quyết rằng đứa trẻ sinh ra trong thời kỳ hôn nhân được mặc nhiên xem là con hợp pháp của người chồng, và người cha sinh học không có quyền hiến định yêu cầu xác lập quan hệ cha con. Phán quyết này khẳng định ưu tiên bảo vệ sự ổn định của hôn nhân và tính hợp pháp của con trong gia đình hơn là quyền của cha sinh học.
Bài viết kể về án lệ Gideon kiện Wainwright (1963) – vụ án mang tính bước ngoặt của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, khẳng định rằng mọi bị cáo hình sự đều có quyền được chỉ định luật sư, kể cả người nghèo. Clarence Earl Gideon, bị kết án vì tội đột nhập mà không có luật sư bào chữa, đã kháng cáo và giành chiến thắng. Phán quyết này bảo đảm quyền được xét xử công bằng theo Tu chính án thứ 6 và thứ 14 của Hiến pháp Hoa Kỳ, thay đổi toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự Mỹ.
.jpg)
Vụ án Loving kiện Virginia (1967) – một trong những án lệ nổi tiếng nhất của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, khi cặp đôi khác màu da Richard và Mildred Loving bị kết án vì vi phạm luật cấm hôn nhân giữa người da trắng và người da màu ở bang Virginia. Sau nhiều năm kháng cáo, Tòa án Tối cao tuyên bố các luật cấm hôn nhân khác chủng tộc là vi hiến, khẳng định quyền tự do kết hôn và quyền bình đẳng của mọi công dân, bất kể màu da hay chủng tộc. Đây là bước ngoặt lịch sử trong cuộc đấu tranh vì bình đẳng và nhân quyền tại Hoa Kỳ.
