Án lệ Strickland v. Washington – Tiêu chuẩn đánh giá trách nhiệm của luật sư chỉ định

Vụ án Strickland v. Washington năm 1984 được xem là một trong những án lệ mang tính bước ngoặt trong hệ thống tư pháp Hoa Kỳ, đặt ra tiêu chuẩn xác định khi nào luật sư chỉ định vi phạm nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi của bị cáo theo Hiến pháp. Theo Tu chính án thứ Sáu của Hiến pháp Hoa Kỳ, trong mọi vụ án hình sự, bị cáo có quyền được đại diện bởi luật sư. Tuy nhiên, trước thời điểm án lệ này ra đời, pháp luật chưa có quy chuẩn cụ thể để đánh giá thế nào là “luật sư thực hiện không đầy đủ nhiệm vụ” dẫn đến vi phạm quyền hiến định của người bị cáo buộc.

Trong vụ án, bị cáo David Leroy Washington bị kết án tử hình tại bang Florida sau khi bị kết tội giết người, bắt cóc và có ý định giết người. Tại phiên tòa, luật sư chỉ định cho Washington không đưa ra các bằng chứng về tình trạng tâm thần, không yêu cầu giám định y khoa, cũng không trình bày các yếu tố nhân thân hoặc hoàn cảnh có thể giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Sau khi bị tuyên án, Washington kháng cáo và cho rằng luật sư của mình đã không làm tròn nghĩa vụ, khiến ông bị tước mất quyền được bào chữa công bằng theo Hiến pháp.

Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ khi xem xét vụ việc đã thiết lập một nguyên tắc mang tính nền tảng, được gọi là “tiêu chuẩn Strickland”, gồm hai điều kiện bắt buộc để xác định trách nhiệm của luật sư. Thứ nhất, luật sư phải có hành vi sai sót hoặc thiếu sót nghiêm trọng trong việc thực hiện nhiệm vụ đại diện cho thân chủ – tức là không đáp ứng được mức độ chuyên nghiệp và năng lực tối thiểu mà một luật sư hợp lý trong cùng hoàn cảnh có thể đạt được. Thứ hai, sai sót đó phải gây ảnh hưởng thực tế đến kết quả vụ án, nghĩa là nếu không có lỗi đó, kết quả xét xử có khả năng đã khác đi. Việc chỉ chứng minh rằng luật sư có sai sót mà không chứng minh được yếu tố “ảnh hưởng kết quả” sẽ không đủ để xác định vi phạm quyền hiến định của bị cáo.

Phán quyết này có ý nghĩa quan trọng trong việc cân bằng giữa quyền lợi của bị cáo và tính ổn định của hệ thống tư pháp. Tòa án tối cao nhấn mạnh rằng, không phải mọi sai sót hay chiến thuật bào chữa không hiệu quả đều là cơ sở để hủy án. Việc đánh giá phải được xem xét trong toàn bộ bối cảnh vụ án, tránh áp đặt tiêu chuẩn hoàn hảo không thực tế cho các luật sư chỉ định. Tuy nhiên, tiêu chuẩn Strickland cũng trở thành công cụ quan trọng giúp tòa án và giới luật sư nhận thức rõ hơn về trách nhiệm nghề nghiệp – rằng luật sư chỉ định không chỉ cần có mặt tại tòa, mà còn phải thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả, tận tâm và có chiến lược bảo vệ thân chủ thực chất.

Dù đã tồn tại nhiều tranh luận cho rằng tiêu chuẩn này đặt ra rào cản cao khiến bị cáo khó chứng minh thiệt hại, án lệ Strickland v. Washington vẫn là nền tảng trong việc xem xét trách nhiệm của luật sư trong các vụ án hình sự tại Hoa Kỳ. Từ đó đến nay, các tòa án cấp dưới khi xử lý những vụ kháng cáo với lý do “luật sư bào chữa yếu kém” đều phải dựa trên hai yếu tố Strickland – sai sót rõ ràng và hậu quả thực tế.

Án lệ này khẳng định rằng quyền có luật sư bào chữa không chỉ là quyền “được có người đại diện”, mà còn là quyền được đại diện một cách hiệu quả và chuyên nghiệp, đảm bảo rằng người bị buộc tội được xét xử công bằng theo đúng tinh thần của Hiến pháp Hoa Kỳ.