Án lệ obergefell v. Hodges (2015) và quyền hôn nhân tại Hoa Kỳ

Trong thế kỷ 21, ít có bản án nào gây tiếng vang trên toàn cầu như Obergefell v. Hodges (2015), vụ kiện đã đưa vấn đề hôn nhân đồng giới trở thành trọng tâm của nền tư pháp Hoa Kỳ và trở thành mốc son định hình tương lai quyền con người tại nhiều quốc gia. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, với phán quyết 5–4, đã xác định rằng Hiến pháp bảo đảm quyền kết hôn cho các cặp đồng giới, khiến hôn nhân đồng giới được hợp pháp hóa trên toàn lãnh thổ Hoa Kỳ. Bản án này không chỉ là một chiến thắng pháp lý mà còn là sự chuyển đổi mang tính biểu tượng về cách xã hội nhìn nhận các giá trị bình đẳng và tự do cá nhân.

Vụ kiện bắt nguồn từ câu chuyện cá nhân của James Obergefell, người đã kết hôn hợp pháp với bạn đời của mình, John Arthur, tại bang Maryland. Khi Arthur qua đời, bang Ohio – nơi hai ông sinh sống – từ chối ghi tên Obergefell vào giấy khai tử của Arthur với tư cách là người phối ngẫu hợp pháp. Điều này dẫn đến tranh chấp hiến pháp: liệu các bang có quyền từ chối công nhận hôn nhân đồng giới được kết hôn hợp pháp ở tiểu bang khác hay không. Vấn đề nhanh chóng vượt ra ngoài hoàn cảnh riêng của Obergefell và trở thành câu hỏi về quyền kết hôn, quyền bình đẳng và phạm vi bảo vệ của Tu chính án thứ 14 dưới góc độ tự do cá nhân (liberty) và sự bảo vệ bình đẳng trước pháp luật (equal protection).

Tòa Tối cao, trong ý kiến đa số do Thẩm phán Anthony Kennedy viết, khẳng định rằng quyền kết hôn là quyền cơ bản của con người, bất kể giới tính hay xu hướng tính dục. Tòa nhấn mạnh rằng hôn nhân không chỉ là một chế định pháp lý, mà còn là cam kết mang tính xã hội, cảm xúc và nhân phẩm. Ngăn cản các cặp đồng giới kết hôn là một hành vi phân biệt đối xử mang tính vi phạm nhân phẩm và tạo ra sự bất bình đẳng sâu sắc về cả pháp lý lẫn đời sống. Tòa cũng nhắc rằng các bang buộc phải công nhận hôn nhân đồng giới được ký kết tại nơi khác, tránh việc hệ thống pháp lý trở nên rời rạc và mâu thuẫn, làm suy yếu nguyên tắc thống nhất quốc gia.

Tuy nhiên, phán quyết cũng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ nhóm thẩm phán thiểu số. Họ cho rằng Tòa đã vượt khỏi phạm vi thẩm quyền bằng cách “tái định nghĩa” hôn nhân – vấn đề họ tin rằng phải được quyết định thông qua quy trình dân chủ tại Quốc hội hoặc cơ quan lập pháp tiểu bang. Một số thẩm phán lập luận rằng Tu chính án thứ 14 không nhằm bảo vệ hôn nhân đồng giới tại thời điểm nó được thông qua và rằng phán quyết của Tòa là sự can thiệp quá sâu vào chính sách công. Cuộc tranh luận này cho thấy sự khác biệt sâu sắc giữa cách tiếp cận “hiến pháp sống” (living constitution) và cách tiếp cận “nguyên bản” (originalism) trong giải thích pháp luật.

Dù vậy, tác động của Obergefell v. Hodges là không thể phủ nhận. Phán quyết đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ, một nhóm người từng bị loại trừ khỏi quyền kết hôn được công nhận quyền bình đẳng trên toàn quốc. Các hệ quả pháp lý của phán quyết lập tức lan rộng đến những lĩnh vực khác, bao gồm quyền nhận con nuôi, quyền thừa kế, quyền bảo hiểm y tế, nghĩa vụ thuế và quyền đại diện y tế. Quan trọng hơn, bản án gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng pháp luật phải đồng hành cùng sự phát triển của xã hội và luôn bảo vệ nhân phẩm của mọi cá nhân.

Trên bình diện quốc tế, Obergefell v. Hodges cũng tạo tác động dây chuyền. Nhiều quốc gia đang tranh luận về quyền hôn nhân đồng giới đã viện dẫn lý luận nhân phẩm, tự do cá nhân và bình đẳng từ vụ án này. Tại một số nước, phán quyết đóng vai trò tham khảo cho việc mở rộng quyền dân sự; tại những quốc gia khác, nó tạo ra đối trọng và thúc đẩy những cuộc thảo luận xã hội rộng lớn hơn. Bản án trở thành biểu tượng của xu hướng toàn cầu hóa về quyền LGBT và là minh chứng điển hình cho vai trò của tòa án trong việc thúc đẩy quyền con người ngay cả khi xã hội còn phân hóa.

Sau gần một thập kỷ, Obergefell v. Hodges vẫn được coi là một trong những cột mốc pháp lý quan trọng nhất của Hoa Kỳ trong thế kỷ 21. Không chỉ là chiến thắng của cộng đồng LGBT, bản án còn là chiến thắng của những giá trị dân chủ cốt lõi: rằng pháp luật phải bảo vệ tự do, bình đẳng và nhân phẩm cho tất cả mọi người, bất kể họ yêu ai hay sống thế nào. Án lệ này không chỉ thay đổi luật pháp mà còn định hình lại nhận thức xã hội về tình yêu, gia đình và quyền bình đẳng trong thời đại mới.

Nguồn: https://www.law.cornell.edu/wex/obergefell_v._hodges

Thảo Vi