Án lệ R (Miller) v. Prime Minister (2019) và giới hạn quyền lực hành pháp trong hiến pháp Anh

Phán quyết của Tòa án Tối cao Vương quốc Anh trong vụ R (Miller) v. Prime Minister năm 2019 đánh dấu một trong những cột mốc quan trọng nhất của luật hiến pháp Anh trong thế kỷ 21. Quyết định này không chỉ định hình cách hiểu về quyền lực hành pháp trong thời kỳ Brexit đầy biến động, mà còn khẳng định vai trò của tòa án trong việc bảo vệ các nguyên tắc nền tảng của hệ thống hiến pháp không thành văn. Sau nhiều tuần tranh cãi chính trị dữ dội, Tòa án Tối cao nhất trí tuyên bố rằng việc Thủ tướng Boris Johnson đề nghị Nữ hoàng prorogue Quốc hội trong năm tuần là hành động bất hợp pháp và không có hiệu lực.

Bối cảnh của vụ việc bắt đầu vào cuối tháng 8 năm 2019, khi Thủ tướng Johnson khuyên Nữ hoàng Elizabeth II ký lệnh tạm ngừng hoạt động của Quốc hội từ đầu tháng 9 đến giữa tháng 10. Thời điểm ấy đặc biệt nhạy cảm vì Vương quốc Anh đang tiến gần đến hạn chót rời Liên minh châu Âu. Quyết định prorogue kéo dài năm tuần bị nhiều nghị sĩ và giới học giả lo ngại rằng đây là nỗ lực nhằm hạn chế Quốc hội thực hiện chức năng giám sát và ngăn chặn khả năng Quốc hội can thiệp vào tiến trình Brexit, đặc biệt nếu chính phủ theo đuổi lựa chọn rời EU mà không đạt được thỏa thuận.

Vấn đề mà Tòa án Tối cao phải giải quyết trước tiên là liệu quyết định prorogue có thuộc phạm vi mà tòa án được quyền xem xét hay không. Trước đây, quyền prorogation vốn dựa trên prerogative của hoàng gia, thường được hiểu là lĩnh vực mà tòa án ít khi can thiệp. Tuy nhiên, Tòa án Tối cao một lần nữa mở rộng ranh giới của pháp quyền khi khẳng định rằng việc sử dụng prerogative, nếu gây ra hệ quả vi hiến hoặc cản trở nghiêm trọng chức năng dân chủ của Quốc hội, thì vẫn thuộc phạm vi kiểm tra của tòa án. Trong phán quyết, tòa lập luận rằng prorogation kéo dài đến mức làm tê liệt khả năng lập pháp và giám sát của Quốc hội mà không có bất kỳ lý do hợp lý nào đi kèm.

Khi xét đến tính hợp pháp, Tòa án Tối cao tuyên bố hành động prorogue là vô hiệu vì nó đi ngược lại hai nguyên tắc cốt lõi của hiến pháp Anh: tính tối cao của Quốc hội và trách nhiệm giải trình của hành pháp. Theo nhận định của tòa, việc đình chỉ Quốc hội trong một giai đoạn quan trọng mà không có lý do chính đáng là hành vi cản trở Quốc hội thực thi các chức năng hiến định của mình. Do đó, việc prorogue không những bất hợp pháp mà còn hoàn toàn vô hiệu ngay từ đầu. Tòa kết luận rằng Quốc hội chưa từng bị ngừng hoạt động và có thể tiếp tục phiên họp ngay lập tức.

Phán quyết Miller 2019 đã gây ra những phản ứng mạnh mẽ trên bình diện chính trị và pháp lý. Đối với những người ủng hộ, đây là chiến thắng lớn của pháp quyền và là minh chứng rằng ngay cả quyền lực hành pháp trong những thời điểm khủng hoảng cũng không thể vượt qua các nguyên tắc hiến định cơ bản. Đối với những người phản đối, đây lại là sự can thiệp quá sâu của tòa án vào lĩnh vực chính trị, đe dọa phá vỡ cân bằng giữa các nhánh quyền lực trong nền dân chủ nghị viện Anh. Tuy nhiên, đa số giới học thuật đều nhìn nhận rằng phán quyết đã củng cố nền tảng kiểm soát quyền lực trong hệ thống hiến pháp không thành văn vốn luôn dựa trên tập quán hơn là văn bản.

Tầm ảnh hưởng của án lệ này vượt ra ngoài khuôn khổ Brexit. Miller 2019 trở thành án lệ tiêu biểu được trích dẫn rộng rãi trong nghiên cứu luật hiến pháp, đặc biệt khi bàn về phạm vi của prerogative, giới hạn quyền lực hành pháp và vai trò của tòa án trong nền dân chủ nghị viện. Bản án nhấn mạnh rằng trong một hệ thống không có hiến pháp thành văn, các nguyên tắc hiến định vẫn có thể được bảo vệ mạnh mẽ thông qua quyền tài phán của tòa án. Điều này đưa R (Miller) v. Prime Minister trở thành án lệ bước ngoặt, thể hiện rõ nét vai trò của tư pháp trong việc duy trì trật tự hiến định trong thời kỳ biến động nhất của chính trị Anh hiện đại.

Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/R_(Miller)_v_The_Prime_Minister_and_Cherry_v_Advocate_General_for_Scotland

Thảo Vi