Phán Quyết Morgentaler 1988: Cột Mốc Lịch Sử Thay Đổi Quyền Phá Thai Tại Canada

Ngày 28 tháng 1 năm 1988 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử pháp luật và quyền phụ nữ tại Canada. Tòa án Tối cao Canada, sau nhiều năm tranh luận và đấu tranh xã hội, đã tuyên bố bãi bỏ phần 251 của Bộ luật Hình sự, điều khoản từng hạn chế nghiêm ngặt quyền tiếp cận phá thai của phụ nữ. Với phán quyết 5–2, tòa khẳng định rằng quy định cấm phá thai khi không có sự chấp thuận của một ủy ban y tế là vi hiến vì xâm phạm quyền tự do và an toàn cá nhân được bảo vệ bởi Hiến chương Quyền và Tự do.

Trước khi phán quyết được ban hành, luật Canada chỉ cho phép phá thai trong những trường hợp được một “Ủy ban Phá thai Trị liệu” chấp thuận. Ủy ban này, thường gồm ba bác sĩ tại một bệnh viện được cấp phép đặc biệt, có quyền quyết định liệu thai kỳ có gây nguy hiểm cho sức khỏe của người phụ nữ hay không. Tuy nhiên, trong thực tế, rất ít bệnh viện đủ điều kiện thành lập ủy ban, khiến phần lớn phụ nữ không thể tiếp cận dịch vụ phá thai hợp pháp. Sự hạn chế này đã dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng với sức khỏe và tinh thần của họ, đặc biệt là những người sống ở các khu vực xa xôi hoặc có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

Bối cảnh pháp lý của vụ việc bắt nguồn từ năm 1983, khi bác sĩ Henry Morgentaler cùng hai đồng nghiệp là bác sĩ Robert Scott và Leslie Smoling bị truy tố hình sự vì vận hành phòng khám phá thai tư nhân ở Toronto mà không thông qua quy trình phê duyệt của ủy ban. Họ lập luận rằng điều luật cấm phá thai là vi phạm Điều 7 của Hiến chương, bảo đảm quyền được sống, tự do và an toàn cá nhân. Cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm, gây tranh cãi dữ dội trong xã hội, thu hút sự quan tâm của giới y khoa, các tổ chức nữ quyền và cả những nhóm chống phá thai.

Trong quyết định lịch sử năm 1988, Chánh án Brian Dickson, đồng thuận cùng đa số thẩm phán, nhận định rằng việc ép buộc một phụ nữ phải tiếp tục thai kỳ ngoài ý muốn là hành vi can thiệp sâu sắc vào quyền tự chủ thân thể của cô. Tòa nhấn mạnh rằng các thủ tục phức tạp và trì hoãn do ủy ban tạo ra khiến phụ nữ gặp rủi ro thực sự về sức khỏe, thậm chí đe dọa tính mạng. Những trì hoãn này, theo tòa, không đáp ứng bất kỳ tiêu chí nào của “nguyên tắc công lý cơ bản” được bảo vệ trong Hiến chương.

Một điểm quan trọng khác được Tòa án Tối cao nhấn mạnh là sự thiếu công bằng trong việc tiếp cận phá thai hợp pháp. Vì quy định yêu cầu bệnh viện phải được công nhận trước khi thành lập ủy ban, rất nhiều cơ sở y tế không đáp ứng tiêu chí. Điều này đồng nghĩa rằng phụ nữ tại nhiều khu vực không có lựa chọn nào ngoài việc tìm đến các phòng khám bất hợp pháp hoặc thực hiện phá thai không an toàn. Tòa cho rằng việc đặt tính mạng và sức khỏe phụ nữ vào tình thế nguy hiểm là hoàn toàn không thể chấp nhận trong một xã hội dân chủ tôn trọng quyền con người.

Các thẩm phán Jean Beetz, Willard Estey và Bertha Wilson cũng đưa ra lập luận mạnh mẽ về tác động của luật cũ đối với quyền cá nhân của phụ nữ. Thẩm phán Wilson đặc biệt nhấn mạnh rằng luật pháp thời điểm đó phản ánh quan điểm xã hội rằng khả năng sinh sản của phụ nữ không thuộc quyền kiểm soát của họ, mà do những người khác – ủy ban, bác sĩ, hoặc nhà nước – quyết định. Quan điểm này bị bà chỉ trích gay gắt vì đi ngược lại những giá trị cơ bản về tự do cá nhân.

Phán quyết bãi bỏ phần 251 ngay lập tức tạo ra phản ứng mạnh mẽ trên toàn quốc. Tin tức này xuất hiện trên mọi bản tin truyền hình buổi tối và trở thành tiêu điểm trên các trang báo lớn vào ngày hôm sau. Những người ủng hộ quyền phá thai vỡ òa trong niềm vui khi thấy thành quả của hàng chục năm đấu tranh cuối cùng đã được ghi nhận. Một cuộc tập trung tự phát đã diễn ra bên ngoài phòng khám của Morgentaler ở Toronto, nơi ông phát biểu rằng “mỗi đứa trẻ được sinh ra sẽ là đứa trẻ được mong muốn, và mỗi người mẹ sẽ là người mẹ tự nguyện.”

Tuy nhiên, phản ứng của phe chống phá thai cũng rất quyết liệt. Nhiều lãnh đạo tôn giáo, tổ chức chính trị và các tỉnh bang đã kêu gọi phục hồi các quy định hạn chế. Mặc dù vậy, mọi nỗ lực lập pháp nhằm đưa trở lại luật cấm phá thai đều thất bại trong nhiều năm sau đó. Phán quyết 1988 vẫn được giữ nguyên đến ngày nay, và Canada hiện là một trong số ít các quốc gia không xem phá thai là vấn đề hình sự mà là một dịch vụ y tế thuộc quyền quyết định của phụ nữ.

Phán quyết R. v. Morgentaler không chỉ thay đổi luật pháp. Nó đã định hình lại cách xã hội Canada nhìn nhận quyền của phụ nữ đối với thân thể và khả năng sinh sản của chính họ. Phán quyết này trở thành biểu tượng của quyền tự chủ, của tự do cá nhân, và của niềm tin rằng những quyết định về mang thai hay phá thai phải thuộc về người phụ nữ – chứ không phải tòa án hay nhà nước. Đây là một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong lịch sử quyền con người tại Canada, và vẫn có ý nghĩa sâu rộng cho đến ngày nay.

Nguồn: https://www.jogc.com/article/S1701-2163(19)30817-5/fulltext

Thảo Vi