Án lệ barcelona traction (1970) và bước ngoặt trong học thuyết bảo hộ ngoại giao quốc tế

Trong lịch sử pháp luật quốc tế hiện đại, vụ Barcelona Traction do Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) xét xử năm 1970 được xem là một trong những án lệ có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đặt nền tảng quan trọng cho lý thuyết bảo hộ ngoại giao đối với pháp nhân và sự phân định thẩm quyền giữa quốc gia nơi công ty đăng ký với quốc gia của các cổ đông. Bản án không chỉ giải quyết một tranh chấp kinh tế – pháp lý phức tạp giữa các quốc gia châu Âu mà còn định hình cách hiểu về quyền của quốc gia trong việc bảo vệ các thực thể kinh tế của mình trên trường quốc tế.

Vụ việc bắt nguồn từ công ty Barcelona Traction, Light and Power Company – một công ty điện lực đăng ký tại Canada nhưng hoạt động chủ yếu tại Tây Ban Nha. Trong bối cảnh kinh tế – chính trị biến động, Tây Ban Nha đã áp đặt nhiều biện pháp tài chính và tố tụng khiến công ty lâm vào tình trạng phá sản, gây thiệt hại lớn cho các cổ đông. Đáng chú ý, phần đông cổ đông lại mang quốc tịch Bỉ chứ không phải Canada. Vì vậy, chính phủ Bỉ đã thay mặt các cổ đông khởi kiện Tây Ban Nha lên ICJ, cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mình bị xâm phạm nghiêm trọng. Cuộc tranh luận pháp lý trọng tâm lập tức xuất hiện: liệu một quốc gia có quyền thực hiện bảo hộ ngoại giao thay cho các cổ đông của một công ty nước ngoài hay không, nếu công ty đó không mang quốc tịch của quốc gia này.

Trong phán quyết mang tính bước ngoặt, ICJ khẳng định rằng quyền bảo hộ ngoại giao đối với một pháp nhân thuộc về quốc gia nơi pháp nhân đó được thành lập và đăng ký, bất kể cổ đông của công ty đến từ đâu. Theo lập luận của Tòa, pháp nhân và cổ đông là hai chủ thể tách biệt về mặt pháp lý. Việc xâm hại đến công ty trước hết là xâm hại đến pháp nhân đó, và do vậy, chỉ quốc gia của công ty – ở đây là Canada – mới có thẩm quyền đứng ra bảo vệ. Bỉ, dù có lợi ích chính trị và kinh tế liên quan đến cổ đông, không thể thay mặt công ty để khởi kiện. Phán quyết của ICJ đồng thời nhấn mạnh rằng các cổ đông chỉ có thể yêu cầu bảo hộ ngoại giao trong trường hợp quyền lợi của chính họ bị xâm phạm độc lập với pháp nhân, chứ không phải thông qua thiệt hại gián tiếp mà công ty gánh chịu. Từ đó, vụ kiện của Bỉ chống lại Tây Ban Nha bị bác bỏ.

Ý nghĩa của bản án Barcelona Traction vượt xa phạm vi một tranh chấp kinh tế. Trước hết, đây là vụ án làm rõ ràng và chắc chắn khái niệm “quốc tịch của pháp nhân” – một yếu tố giữ vai trò trung tâm trong quan hệ pháp lý quốc tế liên quan đến đầu tư và thương mại. Sự khẳng định của ICJ rằng quốc tịch của công ty là căn cứ duy nhất để xác lập quyền bảo hộ ngoại giao đã tạo ra một chuẩn mực thống nhất, hạn chế khả năng các quốc gia lạm dụng quyền bảo hộ vì lợi ích chính trị hoặc kinh tế. Điều này góp phần củng cố tính ổn định của hệ thống pháp lý quốc tế và giảm thiểu nguy cơ xung đột ngoại giao không cần thiết.

Một điểm quan trọng khác trong bản án là sự phát triển khái niệm nghĩa vụ “erga omnes”, tức những nghĩa vụ mà mọi quốc gia đều có trách nhiệm thực hiện đối với cộng đồng quốc tế, chẳng hạn như chống diệt chủng, chống nô lệ hay cấm phân biệt chủng tộc. ICJ nêu rõ rằng các nghĩa vụ erga omnes là đối tượng mà bất kỳ quốc gia nào cũng có thể lên tiếng khi bị vi phạm, nhưng tranh chấp trong Barcelona Traction lại chỉ liên quan đến quyền lợi kinh tế giữa các chủ thể cụ thể và do vậy không thuộc nhóm nghĩa vụ này. Đây là một bước tiến lớn vì sau này khái niệm erga omnes tiếp tục được áp dụng và mở rộng trong nhiều vụ án nhân quyền và luật quốc tế công.

Dù được đánh giá cao, án lệ Barcelona Traction cũng gây ra nhiều tranh luận học thuật. Một số học giả chỉ ra rằng cách tiếp cận của ICJ có phần quá cứng nhắc, chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn kinh tế toàn cầu, nơi mà cổ đông mới là những người gánh chịu thiệt hại thực sự khi công ty gặp vấn đề. Cũng có quan điểm cho rằng sự tách biệt tuyệt đối giữa pháp nhân và cổ đông có thể dẫn tới việc bỏ sót những trường hợp lợi ích kinh tế bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhưng lại không thể được bảo vệ bằng công cụ pháp lý quốc tế. Tuy vậy, phần lớn ý kiến vẫn đồng thuận rằng quyết định của ICJ mang lại sự rõ ràng cần thiết và giảm thiểu nguy cơ mở rộng tùy tiện thẩm quyền bảo hộ ngoại giao của các quốc gia.

Trải qua hơn nửa thế kỷ, án lệ Barcelona Traction vẫn giữ vai trò nền tảng trong lĩnh vực luật đầu tư quốc tế và luật doanh nghiệp xuyên biên giới. Nó giúp định hình cách xác định quốc tịch của pháp nhân, thiết lập ranh giới rõ ràng cho quyền bảo hộ ngoại giao và làm sáng tỏ khái niệm nghĩa vụ erga omnes. Bản án không chỉ là một công trình pháp lý của thời đại mà còn là minh chứng cho sự phát triển liên tục của luật quốc tế, nơi các nguyên tắc cơ bản phải luôn được điều chỉnh để thích ứng với thực tiễn nhưng vẫn bảo đảm tính trật tự và ổn định của cộng đồng quốc gia trên thế giới.

Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Case_Concerning_Barcelona_Traction,_Light,_and_Power_Company,_Ltd#:~:text=%C3%9D%20ngh%C4%A9a,-bi%C3%AAn%20t%E1%BA%ADp&text=Ph%C3%A1n%20quy%E1%BA%BFt%20n%C3%A0y%20r%E1%BA%A5t%20quan,trong%20c%E1%BB%99ng%20%C4%91%E1%BB%93ng%20qu%E1%BB%91c%20t%E1%BA%BF.

Thảo Vi