Án lệ Donoghue v Stevenson (1932): Nền tảng của nguyên tắc “người láng giềng” và sự hình thành trách nhiệm dân sự hiện đại

Án lệ Donoghue v Stevenson (1932) AC 562 được xem là một trong những vụ kiện mang tính bước ngoặt của lịch sử pháp luật Anh và toàn bộ hệ thống Common Law. Câu chuyện bắt đầu khi bà May Donoghue đến một quán cà phê ở Scotland cùng bạn, được mời uống một chai bia gừng do hãng Stevenson sản xuất. Sau khi uống gần hết chai, bà phát hiện trong đó có xác ốc sên phân hủy, dẫn đến việc bà bị sốc và tổn hại sức khỏe. Bà Donoghue khởi kiện nhà sản xuất Stevenson, yêu cầu bồi thường thiệt hại do sản phẩm gây ra. Vấn đề pháp lý được đặt ra là liệu nhà sản xuất có trách nhiệm đối với người tiêu dùng cuối cùng – người không có quan hệ hợp đồng trực tiếp với họ – hay không. Xem chi tiết bản án tại đây

Trước thời điểm này, nguyên tắc pháp luật truyền thống của Anh quy định rằng nghĩa vụ chăm sóc chỉ tồn tại khi giữa các bên có hợp đồng. Nếu không có hợp đồng, sẽ không có trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, Viện Nguyên lão (House of Lords) đã đưa ra phán quyết mang tính lịch sử khi chấp nhận đơn kiện của bà Donoghue và xác định rằng nhà sản xuất có nghĩa vụ chăm sóc (duty of care) đối với người tiêu dùng cuối cùng. Lord Atkin – thẩm phán nổi tiếng trong vụ án – đã hình thành “Nguyên tắc người láng giềng” (Neighbour Principle), cho rằng con người phải hành xử cẩn trọng để tránh những hành động hoặc thiếu sót mà mình có thể tiên liệu sẽ gây hại cho “người láng giềng”, tức là những người bị ảnh hưởng trực tiếp bởi hành vi của mình.

Phán quyết này đã mở rộng phạm vi trách nhiệm ngoài hợp đồng, vượt ra ngoài giới hạn của quan hệ hợp đồng và trở thành nền tảng cho sự hình thành của luật trách nhiệm dân sự (law of negligence) hiện đại. Từ đó, nguyên tắc về duty of care được áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như sản xuất, y tế, xây dựng, môi trường, dịch vụ… và trở thành tiêu chuẩn pháp lý để xác định trách nhiệm của cá nhân hoặc tổ chức khi hành vi của họ gây ra thiệt hại có thể lường trước. Án lệ Donoghue v Stevenson cũng là nền tảng cho hàng loạt án lệ sau này, trong đó có Caparo v Dickman (1990), vụ án đã hoàn thiện thêm tiêu chí xác định mối quan hệ trách nhiệm.

Tầm ảnh hưởng của án lệ vượt xa biên giới Vương quốc Anh, lan tỏa đến các quốc gia áp dụng hệ thống Common Law và thậm chí được tham khảo trong nhiều hệ thống pháp luật khác. Tại Việt Nam, tinh thần của nguyên tắc này thể hiện trong các quy định của Bộ luật Dân sự về bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật và nghĩa vụ bảo đảm an toàn của bên sản xuất, cung ứng hàng hóa. Dưới góc nhìn rộng hơn, Donoghue v Stevenson không chỉ là câu chuyện về một chai bia gừng có xác ốc sên, mà còn là minh chứng cho sự phát triển nhân văn của pháp luật – nơi mà công lý hướng đến việc bảo vệ con người khỏi những rủi ro mà xã hội hiện đại mang lại. Án lệ này trở thành biểu tượng của nguyên tắc trách nhiệm và sự cẩn trọng, khẳng định vai trò của tòa án trong việc định hình chuẩn mực công bằng, bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao ý thức đạo đức pháp lý trong hoạt động kinh doanh.