Án lệ Gideon kiện Wainwright (1963) - Quyền được có luật sư và bước ngoặt của công lý Hoa Kỳ

Clarence Earl Gideon là một người đàn ông nghèo, chỉ học hết lớp 8, sống bằng nghề ngư phủ. Tháng 6 năm 1961, Gideon bị cáo buộc xâm nhập trái phép vào một quán rượu nhỏ ở Panama City, bang Florida — cụ thể là quán Bay Harbor Poolroom. Theo cáo trạng, ông bị cho là đã đập vỡ cửa kính, lấy tiền trong máy bán hàng và chai rượu, bị buộc tội xâm nhập bất hợp pháp với ý định phạm tội nhẹ – một trọng tội theo luật Florida.

Tại phiên tòa sơ thẩm ở quận Bay, Gideon xuất hiện mà không có luật sư. Ông yêu cầu tòa chỉ định cho mình một người bào chữa, nhưng thẩm phán từ chối vì theo luật Florida thời điểm đó, chỉ những bị cáo nghèo trong án tử hình mới được chỉ định luật sư. Không còn cách nào khác, Gideon buộc phải tự bào chữa – ông tự thẩm vấn nhân chứng, tự lập luận về sự vô tội của mình, nhưng bồi thẩm đoàn vẫn kết luận ông có tội, và ông bị tuyên 5 năm tù giam.

Trong tù, Gideon tin rằng tòa án đã vi phạm quyền hiến định của ông khi không cho phép ông có luật sư. Ông nộp đơn xin lệnh habeas corpus (lệnh yêu cầu đưa người bị giam ra tòa) lên Tòa án Tối cao Florida, nhưng bị bác bỏ. Không bỏ cuộc, Gideon tự viết tay một bản kháng cáo dài bốn trang gửi lên Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, cho rằng việc từ chối chỉ định luật sư đã vi phạm Tu chính án thứ Sáu và thứ Mười bốn của Hiến pháp.

Tòa án Tối cao chấp nhận xem xét vụ án, đổi tên thành Gideon v. Wainwright (sau khi giám đốc trại giam mới là Louie L. Wainwright thay người tiền nhiệm Cochran).

Ngày 15 tháng 1 năm 1963, Tòa án Tối cao mở phiên tranh luận. Luật sư Abe Fortas, người sau này trở thành Thẩm phán Tối cao Pháp viện, tình nguyện bào chữa miễn phí cho Gideon. Fortas lập luận rằng:

- Gideon là người ít học, không đủ khả năng tự bào chữa;

- Một phiên tòa chỉ công bằng khi mọi bị cáo, dù nghèo, đều được quyền có luật sư;

- Quyền được có luật sư là quyền cơ bản trong một hệ thống tư pháp công bằng.

Ngày 18 tháng 3 năm 1963, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ ra phán quyết nhất trí (9–0) tuyên rằng Gideon đã bị xử sai và hủy bỏ bản án của tòa cấp dưới. Tòa cũng bác bỏ án lệ Betts v. Brady (1942), vốn từng cho rằng việc chỉ định luật sư không phải là quyền cơ bản.

Trong ý kiến của Tòa, Thẩm phán Hugo Black viết: “Lý trí và công bằng buộc chúng ta phải thừa nhận rằng trong hệ thống tư pháp hình sự đối kháng này, bất kỳ ai quá nghèo không thể thuê luật sư đều không thể có một phiên tòa công bằng nếu không được trợ giúp pháp lý.”

Tòa tuyên rằng Tu chính án thứ Sáu, đảm bảo quyền có luật sư, được áp dụng cho các tiểu bang thông qua Tu chính án thứ Mười bốn (đảm bảo thủ tục tố tụng công bằng).

Sau phán quyết, Gideon được xét xử lại với luật sư do tòa chỉ định, và lần này ông được tuyên vô tội.

Án lệ Gideon v. Wainwright trở thành một cột mốc quan trọng của nền tư pháp Hoa Kỳ, buộc mọi tòa án tiểu bang phải chỉ định luật sư cho bị cáo nghèo trong các vụ án hình sự.

Phán quyết này khẳng định nguyên tắc: “Không ai, dù nghèo đến đâu, có thể bị tước quyền công bằng trước pháp luật.”

Án lệ Gideon v. Wainwright đặt nền móng cho các phán quyết nhân quyền sau này, như Miranda v. Arizona (1966) – yêu cầu cảnh sát phải thông báo quyền được có luật sư khi bắt giữ.

Nhờ một người dân ít học nhưng kiên định tin vào công lý, nền tư pháp Hoa Kỳ đã thay đổi để trở nên công bằng và nhân văn hơn.

Nguồn: https://www.uscourts.gov/about-federal-courts/educational-resources/educational-activities/sixth-amendment-activities/gideon-v-wainwright/facts-and-case-summary-gideon-v-wainwright; https://mdllaw.com/2021/02/04/an-le-gideon-wainwright-1963quyen-duoc-co-luat-su/