Phán quyết của Tòa án Tối cao Vương quốc Anh trong vụ R (Miller) v. Prime Minister năm 2019 đánh dấu một trong những cột mốc quan trọng nhất của luật hiến pháp Anh trong thế kỷ 21. Quyết định này không chỉ định hình cách hiểu về quyền lực hành pháp trong thời kỳ Brexit đầy biến động, mà còn khẳng định vai trò của tòa án trong việc bảo vệ các nguyên tắc nền tảng của hệ thống hiến pháp không thành văn.
Trong thế kỷ 21, ít có bản án nào gây tiếng vang trên toàn cầu như Obergefell v. Hodges (2015), vụ kiện đã đưa vấn đề hôn nhân đồng giới trở thành trọng tâm của nền tư pháp Hoa Kỳ và trở thành mốc son định hình tương lai quyền con người tại nhiều quốc gia. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, với phán quyết 5–4, đã xác định rằng Hiến pháp bảo đảm quyền kết hôn cho các cặp đồng giới, khiến hôn nhân đồng giới được hợp pháp hóa trên toàn lãnh thổ Hoa Kỳ. Bản án này không chỉ là một chiến thắng pháp lý mà còn là sự chuyển đổi mang tính biểu tượng về cách xã hội nhìn nhận các giá trị bình đẳng và tự do cá nhân.
Vào ngày 28 tháng 1 năm 1988, Tòa án tối cao Canada đã ra phán quyết mang tính lịch sử: bãi bỏ quy định cấm phá thai theo luật hình sự — một chiến thắng vang dội cho quyền lựa chọn của phụ nữ. Sau hàng thập kỷ đấu tranh, cuộc chiến pháp lý do bác sĩ Henry Morgentaler cùng các đồng nghiệp khởi xướng đã có kết quả: phần 251 của Bộ luật Hình sự Canada bị tuyên là vi hiến. Phán quyết được đưa ra với tỷ lệ 5–2.
Trong lịch sử phát triển của luật quốc tế, vụ Trail Smelter giữa Hoa Kỳ và Canada năm 1941 được xem là một án lệ kinh điển, đặt nền móng cho nguyên tắc trách nhiệm quốc gia đối với thiệt hại xuyên biên giới và luật môi trường quốc tế. Vụ việc bắt nguồn từ hoạt động của nhà máy luyện kim tại thành phố Trail, Canada, thuộc sở hữu của Consolidated Mining and Smelting Company, vốn thải khí sulfur dioxide (SO₂) gây hại sang lãnh thổ Hoa Kỳ, làm thiệt hại nghiêm trọng đến đất canh tác, cây trồng và sức khỏe của người dân bang Washington. Trong bối cảnh tranh chấp leo thang, hai quốc gia đã đồng ý đưa vụ việc ra trọng tài quốc tế để xác định trách nhiệm pháp lý và mức bồi thường phù hợp.
.jpg)
Trong lịch sử pháp luật quốc tế hiện đại, vụ Barcelona Traction do Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) xét xử năm 1970 được xem là một trong những án lệ có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đặt nền tảng quan trọng cho lý thuyết bảo hộ ngoại giao đối với pháp nhân và sự phân định thẩm quyền giữa quốc gia nơi công ty đăng ký với quốc gia của các cổ đông. Bản án không chỉ giải quyết một tranh chấp kinh tế – pháp lý phức tạp giữa các quốc gia châu Âu mà còn định hình cách hiểu về quyền của quốc gia trong việc bảo vệ các thực thể kinh tế của mình trên trường quốc tế.
Án lệ Donoghue v Stevenson (1932) AC 562 là một trong những vụ kiện nổi tiếng nhất của hệ thống Common Law, đặt nền móng cho học thuyết trách nhiệm dân sự hiện đại (law of negligence). Vụ án bắt nguồn từ việc bà Donoghue phát hiện xác ốc sên trong chai bia gừng do hãng Stevenson sản xuất, dẫn đến thiệt hại về sức khỏe. Thẩm phán Lord Atkin đã đưa ra “Nguyên tắc người láng giềng” – cơ sở để xác định trách nhiệm khi hành vi của một người có thể gây hại cho người khác. Án lệ này đã định hình toàn bộ hệ thống pháp luật về trách nhiệm ngoài hợp đồng, ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo đảm an toàn sản phẩm.
Án lệ Caparo Industries plc v Dickman [1990] 2 AC 605 là một trong những phán quyết có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử luật sơ suất (negligence law) của hệ thống Common Law. Vụ án được Tòa Thượng nghị viện (House of Lords) xét xử và đã đặt nền móng cho việc hình thành bài kiểm tra ba yếu tố (three-part test) nhằm xác định sự tồn tại của nghĩa vụ cẩn trọng (duty of care). Từ đó, phán quyết trở thành một mốc pháp lý quan trọng, định hình cách thức tòa án xem xét trách nhiệm của các bên trong những trường hợp không có quan hệ hợp đồng trực tiếp, đặc biệt là khi thiệt hại mang tính kinh tế thuần túy (pure economic loss).
Vụ án Nancy Cruzan v. Director, Missouri Department of Health (1989) được xem là cột mốc đầu tiên trong lịch sử pháp lý Hoa Kỳ về “quyền được chết”. Từ một bi kịch cá nhân, án lệ này đã mở ra cuộc tranh luận sâu rộng về ranh giới giữa quyền tự quyết của con người với trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ sự sống, đồng thời định hình khung pháp lý cho các vụ việc liên quan đến việc ngừng điều trị duy trì sự sống.
Vụ án Strickland v. Washington (1984) là một trong những án lệ quan trọng nhất trong lịch sử tư pháp Hoa Kỳ, xác lập tiêu chuẩn pháp lý để đánh giá khi nào luật sư chỉ định không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bào chữa, từ đó xâm phạm quyền hiến định của bị cáo. Tối Cao Pháp Viện đã đưa ra hai tiêu chí then chốt – mức độ sai sót của luật sư và tác động của sai sót đó đến kết quả vụ án – trở thành nền tảng cho việc xét xử các vụ kháng cáo về “bào chữa không hiệu quả” trong suốt hơn bốn thập kỷ qua.
Vụ án xoay quanh bốn thủy thủ bị đắm tàu, lênh đênh trên biển nhiều ngày không có thức ăn và nước uống. Trong tuyệt vọng, thuyền trưởng Tom Dudley và Edwin Stephens đã giết cậu bé phụ việc Richard Parker để ăn thịt nhằm sinh tồn. Khi được cứu, họ bị truy tố về tội giết người. Tòa án Tối cao Anh (Queen’s Bench Division) tuyên rằng “tình thế cấp thiết” (necessity) không thể được coi là căn cứ bào chữa hợp pháp cho tội giết người, vì việc cho phép ngoại lệ này sẽ tạo tiền lệ nguy hiểm. Đây là án lệ kinh điển trong luật hình sự Anh, khẳng định ranh giới giữa đạo đức, pháp luật và sinh tồn.
Án lệ Plessy v. Ferguson (1896) là một phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ hợp pháp hóa luật phân chia chủng tộc (“Separate Car Act” bang Louisiana năm 1890) nếu các cơ sở phân chia giữa người da trắng và da đen được cho là “ngang bằng”. Luật này quy định người da đen và trắng được chỗ ngồi riêng trên các toa xe lửa.
Brown v. Board of Education là một trong những phán quyết được ca ngợi nhất trong lịch sử của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Năm 1954, Tòa án nổi tiếng tuyên bố rằng nền giáo dục tách biệt là “vốn dĩ bất bình đẳng” và “tạo ra cảm giác tự ti về địa vị của [học sinh da đen] trong cộng đồng, điều này có thể ảnh hưởng đến trái tim và khối óc của họ theo cách khó có thể xóa bỏ.”
