Án lệ Plessy kiện Ferguson (1896): “Phân chia nhưng công bằng”

Năm 1896, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã đưa ra một phán quyết gây tranh cãi sâu sắc, hợp pháp hóa việc phân biệt chủng tộc dưới vỏ bọc của sự “bình đẳng”. Vụ án Plessy kiện Ferguson đã trở thành biểu tượng của thời kỳ “Jim Crow” – giai đoạn đen tối trong lịch sử nước Mỹ, khi sự kỳ thị chủng tộc được củng cố và hợp pháp hóa bằng chính ngôn ngữ của pháp luật.

Câu chuyện bắt đầu ở bang Louisiana, nơi chính quyền ban hành Đạo luật Phân chia hành khách trên tàu hỏa (Separate Car Act) năm 1890. Luật này yêu cầu người da trắng và người da đen phải ngồi ở các toa riêng biệt, miễn là các toa được xem là “ngang bằng” về chất lượng. Để phản đối quy định này, Homer Plessy, một người đàn ông có dòng máu lai chỉ một phần tám là người da đen, đã cố tình ngồi trên toa xe dành riêng cho người da trắng vào ngày 7 tháng 6 năm 1892. Ông bị buộc rời chỗ, bị bắt và phạt 25 đô la – một hành động mang tính thách thức có chủ đích để đưa vấn đề phân biệt chủng tộc ra trước tòa án.

Plessy cho rằng luật này vi phạm Tu chính án thứ 13, vốn bãi bỏ chế độ nô lệ, và Tu chính án thứ 14, quy định về quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật. Tuy nhiên, cả tòa sơ thẩm lẫn tòa phúc thẩm bang Louisiana đều bác bỏ lập luận này. Khi vụ việc được đưa lên Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, vào tháng 5 năm 1896, phán quyết đa số (7–1) của Tòa tiếp tục giữ nguyên quan điểm rằng luật phân chia là hợp hiến.

Trong phán quyết do Thẩm phán Henry Billings Brown tuyên đọc, Tòa khẳng định rằng Hiến pháp chỉ bảo đảm sự bình đẳng pháp lý, chứ không can thiệp vào sự phân biệt mang tính xã hội. Nói cách khác, Tòa cho rằng việc “phân chia nhưng công bằng” giữa người da trắng và da đen không vi phạm Hiến pháp, miễn là các cơ sở và dịch vụ được coi là tương đương. Lập luận này đã mở đường cho hàng loạt đạo luật phân biệt chủng tộc khác được ban hành ở khắp miền Nam Hoa Kỳ trong nhiều thập niên tiếp theo.

Chỉ có Thẩm phán John Marshall Harlan là người duy nhất phản đối phán quyết. Trong bài ý kiến phản đối nổi tiếng, ông khẳng định: “Hiến pháp của chúng ta là màu da trung lập” và “trước pháp luật, mọi công dân đều bình đẳng”. Harlan cảnh báo rằng việc chấp nhận phân biệt chủng tộc sẽ gieo mầm bất công và chia rẽ sâu sắc trong lòng nước Mỹ – một dự báo sau này trở thành hiện thực.

Phán quyết Plessy kiện Ferguson đã tạo tiền lệ nguy hiểm, trở thành cơ sở pháp lý để duy trì học thuyết “separate but equal” – “phân chia nhưng công bằng”. Dưới thời kỳ “Jim Crow”, người da đen bị tách biệt trong trường học, phương tiện công cộng, nhà hàng, thậm chí cả nhà vệ sinh, nhưng trên thực tế, sự “bình đẳng” mà pháp luật nêu ra chỉ tồn tại trên giấy tờ. Các cơ sở dành cho người da đen luôn nghèo nàn, lạc hậu và thiếu thốn so với người da trắng.

Phải gần 60 năm sau, vào năm 1954, án lệ Brown kiện Hội đồng giáo dục Topeka mới chính thức đảo ngược học thuyết “separate but equal”, tuyên bố rằng “giáo dục phân chia là không bình đẳng về bản chất”. Sự kiện đó được xem là bước ngoặt trong phong trào dân quyền Hoa Kỳ, chấm dứt một thời kỳ dài mà pháp luật dung túng cho phân biệt chủng tộc.

Nhìn lại, Plessy kiện Ferguson không chỉ là một phán quyết sai lầm về mặt pháp lý, mà còn là vết thương đạo đức sâu sắc trong lịch sử công lý Mỹ. Nó nhắc nhở rằng, khi pháp luật rời xa giá trị nhân bản, công lý có thể bị bóp méo để phục vụ cho bất công. Bài học từ vụ án vẫn vang vọng đến hôm nay: bình đẳng không thể chỉ là lời hứa trong hiến pháp, mà phải được thể hiện trong từng hành động của xã hội và tòa án.