Hạ tầng khu thương mại tự do: phân kỳ đầu tư cần đáp ứng gì?

Khu thương mại tự do có thể phát triển hạ tầng theo từng giai đoạn, nhưng việc phân kỳ phải gắn với tiến độ phát triển và khả năng kết nối của toàn khu. Khoản 1 Điều 9 Nghị định 378/2026/NĐ-CP đặt yêu cầu “có hoặc có khả năng đầu tư đồng bộ” hạ tầng thiết yếu. Với công trình kết nối chưa hoàn thành, điểm b khoản 1 Điều 8 còn yêu cầu công trình thuộc quy hoạch, kế hoạch đầu tư đã được phê duyệt và có tiến độ phù hợp với giai đoạn đưa khu vào hoạt động.

Phân kỳ đầu tư vẫn phải đáp ứng yêu cầu đồng bộ

Theo khoản 2 Điều 9, hạ tầng kỹ thuật phải được phân kỳ phù hợp với tiến độ phát triển khu thương mại tự do, đáp ứng yêu cầu dài hạn và bảo đảm khả năng kết nối với hạ tầng khu vực, quốc gia. Vì vậy, “đồng bộ” và “phân kỳ” cần được đọc cùng nhau: một yêu cầu nói về sự đáp ứng của hệ thống, yêu cầu còn lại nói về cách bố trí đầu tư theo thời gian.

Cách quy định này cho phép xem xét cả hạ tầng hiện có lẫn khả năng đầu tư, thay vì chỉ tính những công trình đã xây xong. Tuy nhiên, khả năng đầu tư phải hướng tới hệ thống đồng bộ được Điều 9 xác định. Khi phân tích phương án, câu hỏi cần trả lời là các hạng mục của từng giai đoạn liên hệ thế nào với tiến độ phát triển và kết nối chung, chứ không chỉ giai đoạn đó xây bao nhiêu công trình.

Khoản 2 cũng khuyến khích đầu tư hạ tầng xanh, thông minh, phát thải thấp. Cần phân biệt tính chất khuyến khích này với các yêu cầu bắt buộc ngay trong cùng khoản về phân kỳ, phát triển dài hạn và kết nối. Đọc đúng hai nhóm nội dung giúp giữ nguyên mức độ yêu cầu của văn bản, tránh biến định hướng khuyến khích thành một điều kiện bắt buộc chung.

Khả năng đầu tư được xem xét trên cả hệ thống thiết yếu

Khoản 1 Điều 9 xác định phạm vi hạ tầng gồm giao thông đối ngoại, nội bộ, kết nối đa phương thức; cấp điện, cấp nước, thoát nước, xử lý chất thải và nước thải. Hạ tầng còn bao gồm viễn thông, công nghệ thông tin, trung tâm dữ liệu hoặc hạ tầng số phục vụ quản lý, kinh doanh, chia sẻ dữ liệu; kho bãi, cảng cạn và công trình phục vụ xuất khẩu, nhập khẩu, trung chuyển hàng hóa.

Các công trình phòng cháy, chữa cháy, cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm an toàn, an ninh và phục vụ kiểm tra, giám sát chuyên ngành cũng nằm trong phạm vi này. Do đó, việc đánh giá hạ tầng cần bao quát cả công trình phục vụ hoạt động kinh doanh lẫn công trình phục vụ an toàn và quản lý. Chỉ trình bày đường giao thông hoặc kho hàng sẽ chưa phản ánh đầy đủ các nhóm mà khoản 1 liệt kê.

Cụm từ “có hoặc có khả năng đầu tư đồng bộ” không đồng nghĩa với yêu cầu mọi hạng mục phải hoàn thành tại cùng một thời điểm. Chính khoản 2 yêu cầu phân kỳ theo tiến độ phát triển. Hệ quả khi đọc hai khoản là tiến độ từng hạng mục phải được xem trong quan hệ với nhu cầu phát triển và kết nối, thay vì dùng việc chia giai đoạn để tách rời các bộ phận của hệ thống.

Công trình kết nối chưa xong phải đáp ứng điều kiện riêng

Điểm a khoản 1 Điều 8 yêu cầu vị trí khu thương mại tự do gắn liền hoặc có kết nối giao thông trực tiếp với cảng biển quốc tế, cảng hàng không quốc tế, trung tâm tài chính quốc tế, cửa khẩu quốc tế quan trọng hoặc hạ tầng logistics chiến lược khác. Điểm b tiếp đó yêu cầu khả năng kết nối vận tải đa phương thức bằng ít nhất hai phương thức trong số đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng hải và hàng không.

Ngay tại điểm b, văn bản quy định trường hợp công trình kết nối chưa hoàn thành. Công trình phải thuộc quy hoạch, kế hoạch đầu tư được cấp có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời có tiến độ hoàn thành phù hợp với giai đoạn đưa khu vào hoạt động. Hai vế gắn với nhau: tình trạng đã được phê duyệt và sự phù hợp về thời gian đều là nội dung của điều kiện này.

Điểm cần phân biệt là khả năng đầu tư hạ tầng ở Điều 9 và điều kiện dành cho công trình kết nối chưa hoàn thành ở Điều 8. Vế thứ nhất đặt yêu cầu chung cho hệ thống thiết yếu; vế thứ hai xử lý riêng tình trạng chưa hoàn thành của công trình kết nối. Vì vậy, khi phương án dựa vào một công trình kết nối còn đang triển khai, việc phân tích phải đồng thời trả lời yêu cầu tại điểm b khoản 1 Điều 8.

Về ý nghĩa áp dụng, một mốc hoàn thành nằm trong tương lai cần được đối chiếu với giai đoạn đưa khu vào hoạt động. Chỉ nêu công trình có trong định hướng phát triển sẽ bỏ thiếu phần quy hoạch, kế hoạch đầu tư đã được phê duyệt; chỉ nêu việc phê duyệt lại bỏ thiếu phần tiến độ. Đây là cách đọc các điều kiện đã có trong văn bản, không phải yêu cầu bổ sung một loại giấy tờ hay thủ tục mới.

Chọn khu chức năng để xác định nhu cầu hạ tầng

Khoản 1 Điều 10 cho phép tổ chức một hoặc nhiều khu chức năng căn cứ điều kiện phát triển: logistics tích hợp, công nghiệp, thương mại - dịch vụ, nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo, công nghệ số tập trung và trung tâm dữ liệu, phi thuế quan, cùng các khu chức năng khác theo pháp luật. Cấu trúc “một hoặc nhiều” cho thấy phương án tổ chức có thể khác nhau giữa các khu thương mại tự do.

Đọc cùng Điều 9, cơ cấu chức năng là căn cứ để phân tích nhu cầu hạ tầng và sự phù hợp của phân kỳ với tiến độ phát triển. Điều 10 cho phép lựa chọn cơ cấu; Điều 9 đặt yêu cầu đối với hệ thống hạ tầng. Nếu điều chỉnh cơ cấu, khoản 2 Điều 10 yêu cầu thực hiện theo thẩm quyền, trên cơ sở yêu cầu phát triển và pháp luật về quy hoạch đô thị, nông thôn cùng pháp luật liên quan.

Hạ tầng cũng chỉ là một phần của điều kiện thành lập. Điều 8 còn quy định về quy mô, hiệu quả kinh tế - xã hội, phương án quản lý, vận hành và bảo đảm an toàn, an ninh. Với các khu vực không liền kề, khoản 2 Điều 8 yêu cầu kết nối hạ tầng, vận hành và quản lý thống nhất. Khoản 3 Điều 9 bổ sung yêu cầu quản lý, giám sát, điều hành trên nền tảng số và kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan chuyên ngành.

Mốc hiệu lực để áp dụng các yêu cầu

Điều 46 Nghị định 378/2026/NĐ-CP quy định hiệu lực từ ngày 01/10/2026, cũng là ngày Chính phủ ban hành văn bản. Với phạm vi Điều 8–10, điểm cần làm rõ trong phương án là khả năng đầu tư đồng bộ, sự phù hợp của phân kỳ và điều kiện của công trình kết nối chưa hoàn thành. Các nội dung này phải được đặt trong tổng thể điều kiện thành lập, thay vì tách riêng việc có kế hoạch đầu tư để đánh giá toàn bộ khu.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo; người đọc nên tham vấn luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật sư cho trường hợp cụ thể.

Đức Minh