Tài sản thuê bị hỏng: bên thuê hay bên cho thuê phải sửa chữa?

Bên cho thuê phải sửa những hư hỏng, khuyết tật để tài sản tiếp tục dùng được đúng mục đích thuê; bên thuê có nghĩa vụ bảo quản, bảo dưỡng và sửa chữa nhỏ. Nếu bên thuê làm hỏng tài sản thì phải bồi thường, nhưng không phải chịu trách nhiệm về hao mòn tự nhiên. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc tài sản đang nằm trong tay ai để buộc người đó trả toàn bộ tiền sửa.

Bài viết giải thích việc thuê động sản thông thường trong quan hệ dân sự, như máy ảnh, máy chiếu hoặc đồ dùng, theo Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13. Nội dung không phân tích thuê nhà ở, giao dịch thương mại hoặc các trường hợp chịu quy định chuyên ngành.

Phân biệt hư hỏng phải sửa với hao mòn tự nhiên

Khoản 1 Điều 477 đặt nghĩa vụ bảo đảm giá trị sử dụng lên bên cho thuê: tài sản phải ở tình trạng đã thỏa thuận và phù hợp với mục đích thuê trong suốt thời gian cho thuê. Bên cho thuê phải sửa hư hỏng, khuyết tật, trừ hư hỏng nhỏ mà theo tập quán bên thuê phải tự sửa.

Ở chiều ngược lại, khoản 1 Điều 479 yêu cầu bên thuê bảo quản tài sản, bảo dưỡng và sửa chữa nhỏ; nếu làm mất, hư hỏng thì phải bồi thường. Hai nghĩa vụ này cần được đọc cùng nhau. Không phải mọi hỏng hóc đều thuộc bên cho thuê, cũng không phải cứ phát sinh trong thời gian thuê là lỗi của bên thuê.

Không có một mức tiền chung để gọi là sửa chữa nhỏ

Các điều khoản trên không đặt ngưỡng tiền cụ thể cho sửa chữa nhỏ. Khi có tranh chấp, nên đối chiếu tính chất công việc, tình trạng ban đầu, hướng dẫn sử dụng, thỏa thuận và tập quán liên quan. Hóa đơn thấp chưa đủ chứng minh bên thuê phải chịu; hóa đơn cao cũng chưa đủ chứng minh bên cho thuê phải trả.

Hao mòn tự nhiên lại khác với hư hỏng do làm rơi, dùng sai cách hoặc không bảo quản. Điều 479 loại trừ trách nhiệm của bên thuê đối với hao mòn tự nhiên do sử dụng tài sản thuê. Muốn phân loại đúng, cần xem nguyên nhân thực tế thay vì chỉ nhìn vào vết xước hay bộ phận đã xuống cấp.

Tài sản giảm khả năng sử dụng mà bên thuê không có lỗi

Khoản 2 Điều 477 cho bên thuê quyền yêu cầu sửa chữa hoặc giảm giá thuê khi tài sản bị giảm sút giá trị sử dụng mà không do lỗi của mình. Đây là quyền yêu cầu xử lý tình trạng tài sản, không phải căn cứ để mặc nhiên ngừng trả toàn bộ tiền thuê.

Điểm c khoản này còn quy định việc đổi tài sản khác hoặc đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại, với điều kiện về khuyết tật mà bên thuê không biết hoặc tài sản không thể sửa chữa được, khiến mục đích thuê không đạt được. Vì vậy, không nên suy từ một trục trặc nhỏ ra quyền chấm dứt hợp đồng ngay.

Tình huống giả định: máy chiếu ngừng hoạt động

Anh Minh thuê máy chiếu để chiếu ảnh trong buổi gặp gia đình. Máy ngừng hoạt động dù anh dùng đúng hướng dẫn; kiểm tra kỹ thuật xác định bộ phận bên trong đã xuống cấp, không phải do anh tác động. Nếu không thuộc sửa chữa nhỏ, bên cho thuê có trách nhiệm sửa theo Điều 477. Anh Minh có thể yêu cầu giảm giá thuê theo điều kiện tại khoản 2; muốn yêu cầu đổi máy hoặc chấm dứt hợp đồng thì cần đối chiếu thêm điểm c.

Bên thuê có được tự sửa rồi yêu cầu hoàn tiền?

Có, nhưng khoản 3 Điều 477 đặt ra điều kiện: bên cho thuê đã được thông báo mà không sửa chữa hoặc sửa chữa không kịp thời. Khi đó, bên thuê có quyền tự sửa tài sản với chi phí hợp lý, nhưng phải báo cho bên cho thuê và có quyền yêu cầu thanh toán chi phí sửa chữa.

Quy định này không đồng nghĩa với việc được tự chọn bất kỳ phương án sửa nào rồi buộc chủ tài sản trả mọi khoản. Trước khi sửa, nên gửi thông tin lỗi, thời điểm phát hiện, đề nghị xử lý và lưu bằng chứng đã thông báo. Khi phải tự sửa, cần giữ báo giá, hóa đơn và mô tả công việc để giải thích tính hợp lý của chi phí.

Điều khoản này không ấn định một số ngày chờ chung cho mọi tài sản. Việc sửa có kịp thời hay không cần xem trong hoàn cảnh cụ thể. Hai bên nên thống nhất thời điểm phản hồi, nơi sửa và phương án thay thế, nhất là khi thời hạn thuê ngắn.

Cũng cần tách sửa lỗi khỏi nâng cấp. Theo khoản 2 Điều 479, bên thuê có thể tu sửa, làm tăng giá trị tài sản nếu được bên cho thuê đồng ý và có quyền yêu cầu thanh toán chi phí hợp lý. Việc tự nâng cấp không đương nhiên được hoàn tiền như sửa chữa đáp ứng khoản 3 Điều 477.

Bên thuê làm hỏng thì giải quyết thế nào?

Giả sử chị Lan thuê máy ảnh, sau đó làm rơi khiến ống kính vỡ. Đây không phải hao mòn tự nhiên. Nghĩa vụ bồi thường của bên thuê được đặt ra theo khoản 1 Điều 479. Việc bên cho thuê có nghĩa vụ bảo đảm giá trị sử dụng không biến chi phí do bên thuê làm hỏng thành khoản chủ tài sản phải chịu.

Khi trả tài sản, khoản 1 Điều 482 yêu cầu bên thuê trả trong tình trạng như khi nhận, trừ hao mòn tự nhiên, hoặc đúng tình trạng đã thỏa thuận. Nếu giá trị tài sản giảm sút so với lúc nhận, bên cho thuê có quyền yêu cầu bồi thường, trừ hao mòn tự nhiên. Không nên hiểu nghĩa vụ này là phải trả lại một món đồ đã qua sử dụng trong tình trạng mới hoàn toàn.

Nên lưu gì để tránh tranh cãi tiền sửa?

Ngay khi nhận tài sản, hai bên nên chụp ảnh, thử vận hành và ghi rõ lỗi có sẵn trong biên bản. Hợp đồng nên phân định việc bảo dưỡng, sửa chữa nhỏ, cách báo hỏng và người tiếp nhận thông báo. Đây là khuyến nghị để dễ đối chiếu, không phải danh mục thủ tục bắt buộc trong ba điều khoản nêu trên.

Khi xảy ra lỗi, hãy ghi nhận hiện trạng, xem hướng dẫn an toàn và tránh tiếp tục sử dụng nếu có nguy cơ hỏng thêm. Nếu chưa thống nhất nguyên nhân, có thể đề nghị đơn vị kỹ thuật kiểm tra trước khi tranh luận ai trả tiền. Kết luận kỹ thuật cần được đọc cùng tài liệu bàn giao, cách sử dụng và thỏa thuận thuê.

Trước khi chốt khoản thanh toán, nên tách rõ tiền bảo dưỡng, chi phí sửa lỗi và khoản bồi thường được yêu cầu. Cách giải quyết phải dựa vào loại hư hỏng, nguyên nhân và điều kiện của từng quyền, chứ không chỉ dựa vào câu nói “đồ đang thuê thì người thuê phải sửa”.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo; người đọc nên tham vấn luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật sư cho trường hợp cụ thể.

Thiên Kỳ