Người chưa đủ 18 tuổi tự mua bán tài sản: khi nào cần người đại diện đồng ý?

Người chưa đủ 18 tuổi không phải lúc nào cũng cần cha mẹ đồng ý khi mua bán tài sản. Quyền tự giao dịch phụ thuộc vào nhóm tuổi và loại tài sản: dưới 6 tuổi do người đại diện xác lập, thực hiện; từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi thường cần sự đồng ý; từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được tự giao dịch, nhưng có ngoại lệ.

Căn cứ chính là Điều 21 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, do Quốc hội ban hành ngày 24/11/2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2017. Cần phân biệt việc phải có người đại diện tham gia với hậu quả khi thiếu sự tham gia đó: không thể kết luận mọi giao dịch đều tự động vô hiệu.

Ba nhóm tuổi, ba cách tham gia mua bán

Chưa đủ 6 tuổi: người đại diện xác lập, thực hiện

Khoản 2 Điều 21 quy định giao dịch dân sự của người chưa đủ 6 tuổi do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Vì vậy, với giao dịch mua bán thuộc nhóm này, cách làm đúng về nguyên tắc là người đại diện đứng ra giao dịch cho trẻ, chứ không chỉ để trẻ tự ký rồi hỏi ý kiến sau.

Tuy nhiên, điểm a khoản 2 Điều 125 có ngoại lệ đối với giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của trẻ. Ngoại lệ này thuộc quy định về giao dịch không bị vô hiệu; không nên diễn giải thành quyền tự mua bán mọi loại tài sản của trẻ dưới 6 tuổi.

Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi: cần đồng ý, trừ nhu cầu sinh hoạt phù hợp

Theo khoản 3 Điều 21, người trong nhóm tuổi này phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý khi xác lập, thực hiện giao dịch. Ngoại lệ là giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp với lứa tuổi.

Chẳng hạn, một em 12 tuổi mua bút, vở để học thường có thể được xem xét theo ngoại lệ này. Ngược lại, bán một máy tính đang sử dụng không nên mặc nhiên coi là giao dịch sinh hoạt hằng ngày chỉ vì người bán còn đi học. Phải xem mục đích, tính chất và hoàn cảnh cụ thể.

Điều 21 không đặt một mức tiền cố định để phân biệt giao dịch cần đồng ý và giao dịch được tự thực hiện. Bởi vậy, cách hiểu “dưới một triệu đồng thì trẻ được tự mua bán” không có căn cứ từ điều luật này. Giá trị tài sản cần được xem cùng các yếu tố khác, không thay thế tiêu chí luật định.

Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi: được tự giao dịch, nhưng không phải mọi tài sản

Khoản 4 Điều 21 cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự. Những trường hợp phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý gồm giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác mà luật yêu cầu có sự đồng ý.

Ví dụ, người 17 tuổi bán chiếc bàn học thuộc sở hữu của mình không bị buộc xin phép chỉ vì chưa đủ 18 tuổi, nếu không rơi vào ngoại lệ và đáp ứng các điều kiện khác. Với tài sản thuộc loại động sản phải đăng ký, không thể áp dụng cách hiểu đó. Cần kiểm tra đúng loại tài sản trước khi giao tiền, nhận tài sản.

Ai là người đồng ý và nên ghi nhận thế nào?

Điều 136 xác định cha, mẹ là người đại diện theo pháp luật đối với con chưa thành niên; người giám hộ đại diện cho người được giám hộ. Điều luật cũng dự liệu trường hợp người đại diện do Tòa án chỉ định. Vì vậy, một người lớn đi cùng, anh chị hoặc người thân không mặc nhiên có tư cách đại diện.

Trước khi mua bán, bên giao dịch nên kiểm tra tuổi và căn cứ đại diện. Nếu cần sự đồng ý, nên ghi rõ tài sản, giá, bên mua, bên bán và phạm vi đồng ý. Đây là khuyến nghị để hạn chế tranh chấp, không phải khẳng định rằng Điều 21 bắt buộc mọi sự đồng ý đều phải lập thành văn bản.

Cũng không nên coi một tin nhắn “cứ tự quyết” là đủ cho mọi giao dịch về sau. Với tài sản cụ thể, việc ghi nhận ý kiến rõ ràng giúp các bên chứng minh người đại diện đã đồng ý điều gì. Các yêu cầu về hình thức của chính giao dịch vẫn phải được kiểm tra riêng.

Thiếu sự đồng ý có làm giao dịch tự động vô hiệu?

Khoản 1 Điều 125 quy định: theo yêu cầu của người đại diện, Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu nếu pháp luật yêu cầu giao dịch phải do người đại diện xác lập, thực hiện hoặc đồng ý, trừ các trường hợp tại khoản 2. Do đó, chỉ nói “người bán chưa đủ 18 tuổi nên hợp đồng đương nhiên vô hiệu” là bỏ qua cả điều kiện lẫn ngoại lệ.

Ngoài trường hợp đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày của trẻ dưới 6 tuổi, khoản 2 còn quy định giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho người chưa thành niên không bị vô hiệu theo điều này. Một hợp đồng mua bán có nghĩa vụ trả tiền, giao tài sản không nên được mặc nhiên xếp vào ngoại lệ chỉ phát sinh quyền.

Một ngoại lệ khác là giao dịch được chính người xác lập thừa nhận hiệu lực sau khi đã thành niên. Theo khoản 1 Điều 20, mốc thành niên là từ đủ 18 tuổi. Việc thừa nhận cần được xem xét từ chứng cứ cụ thể; không nên suy đoán rằng cứ qua sinh nhật 18 tuổi thì mọi giao dịch trước đó tự được hợp thức hóa.

Nếu giao dịch bị tuyên vô hiệu, tài sản và tiền xử lý ra sao?

Theo Điều 131, giao dịch vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự từ thời điểm xác lập. Các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả những gì đã nhận; không thể trả bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả.

Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Đây không phải quy tắc buộc người mua luôn bồi thường hoặc cho phép người bán luôn giữ tiền. Việc xác định lỗi, thiệt hại và những gì đã nhận phải dựa vào tình huống thực tế. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, nên giữ hợp đồng, tin nhắn, chứng từ thanh toán và thông tin giao nhận.

Trước khi chốt mua bán, cần kiểm tra gì?

Trước hết, xác định đúng tuổi tại thời điểm giao dịch và loại tài sản. Sau đó, đối chiếu xem người chưa thành niên được tự thực hiện, cần đồng ý hay phải thông qua người đại diện. Không lấy việc có tiền riêng làm căn cứ duy nhất để quyết định năng lực giao dịch.

Sự đồng ý của người đại diện cũng không thay thế mọi điều kiện khác. Điều 117 còn yêu cầu năng lực phù hợp, sự tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức là điều kiện có hiệu lực khi luật quy định. Kiểm tra đầy đủ trước khi giao tài sản sẽ thiết thực hơn việc chỉ hỏi người mua, người bán đã đủ 18 tuổi hay chưa.

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo; người đọc nên tham vấn luật sư hoặc tổ chức hành nghề luật sư cho trường hợp cụ thể.

Phước Hiếu