Án Lệ Phá Thai - Roe vs Wade

Roe kiện Wade (Roe v. Wade) là một phán quyết pháp lý mang tính bước ngoặt được ban hành vào ngày 22 tháng 1 năm 1973, trong đó Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã bãi bỏ một đạo luật của bang Texas cấm phá thai, qua đó hợp pháp hóa việc phá thai trên toàn nước Mỹ. Tòa án cho rằng quyền của phụ nữ được phá thai là một phần ngầm định trong quyền riêng tư được Tu chính án thứ 14 của Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ. Trước vụ Roe kiện Wade, phá thai đã bị coi là bất hợp pháp ở phần lớn nước Mỹ kể từ cuối thế kỷ 19. Kể từ phán quyết năm 1973, nhiều bang đã áp đặt các hạn chế đối với quyền phá thai.

Phá thai trước vụ Roe kiện Wade

Cho đến cuối thế kỷ 19, phá thai là hợp pháp tại Hoa Kỳ trước khi “thai cử động” – thời điểm mà người phụ nữ lần đầu cảm nhận được cử động của thai nhi, thường khoảng vào tháng thứ tư của thai kỳ. Một số quy định đầu tiên liên quan đến phá thai được ban hành trong những năm 1820 và 1830, chủ yếu liên quan đến việc buôn bán các loại thuốc nguy hiểm mà phụ nữ sử dụng để phá thai. Bất chấp những quy định này và thực tế rằng các loại thuốc đó đôi khi gây tử vong cho phụ nữ, chúng vẫn tiếp tục được quảng cáo và bán ra.

Đến cuối những năm 1850, Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (American Medical Association) – vừa mới thành lập – bắt đầu kêu gọi hình sự hóa hành vi phá thai, một phần là nỗ lực nhằm loại bỏ các đối thủ cạnh tranh của giới bác sĩ như bà đỡ và thầy thuốc gia truyền. Ngoài ra, một số người theo chủ nghĩa dân tộc bản địa (nativists), lo ngại về sự gia tăng dân số người nhập cư, đã phản đối phá thai vì họ sợ rằng tỷ lệ sinh của phụ nữ da trắng, sinh ra tại Mỹ và theo đạo Tin lành sẽ suy giảm.

Năm 1869, Giáo hội Công giáo cấm phá thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ, trong khi năm 1873, Quốc hội Hoa Kỳ thông qua Đạo luật Comstock, quy định rằng việc phân phát các biện pháp tránh thai và thuốc phá thai qua đường bưu điện là bất hợp pháp.

Đến những năm 1880, phá thai đã bị coi là bất hợp pháp trên hầu hết lãnh thổ Hoa Kỳ.

Trong những năm 1960, trong bối cảnh phong trào đấu tranh vì quyền phụ nữ, các vụ kiện liên quan đến biện pháp tránh thai đã đặt nền móng cho vụ Roe kiện Wade.

Năm 1965, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ bãi bỏ một đạo luật cấm phân phát biện pháp tránh thai cho các cặp vợ chồng đã kết hôn, với lý do luật này vi phạm quyền riêng tư ngầm định trong Hiến pháp Hoa Kỳ. Đến năm 1972, Tòa án Tối cao bãi bỏ một đạo luật khác cấm phân phát biện pháp tránh thai cho người lớn chưa kết hôn.

Cũng trong thời gian này, năm 1970, Hawaii trở thành bang đầu tiên hợp pháp hóa phá thai, mặc dù luật này chỉ áp dụng cho cư dân trong bang. Cùng năm đó, New York cũng hợp pháp hóa phá thai mà không yêu cầu điều kiện cư trú. Đến thời điểm vụ Roe kiện Wade năm 1973, phá thai cũng đã được hợp pháp hóa tại Alaska và Washington.

Roe kiện Wade

Năm 1969, Norma McCorvey, một phụ nữ ở bang Texas trong độ tuổi 20, mong muốn chấm dứt một thai kỳ ngoài ý muốn. McCorvey, người lớn lên trong hoàn cảnh nghèo khó và khó khăn, đã từng sinh hai con và cho cả hai làm con nuôi. Vào thời điểm bà mang thai năm 1969, phá thai là hợp pháp ở Texas – nhưng chỉ nhằm mục đích cứu sống người mẹ.

Trong khi những phụ nữ có điều kiện tài chính có thể đi ra nước ngoài nơi phá thai hợp pháp và an toàn, hoặc trả một khoản phí lớn cho bác sĩ ở Mỹ để thực hiện lén lút, thì McCorvey và nhiều phụ nữ khác không có khả năng đó.

Do vậy, một số phụ nữ buộc phải tìm đến các ca phá thai trái phép, nguy hiểm, hoặc tự phá thai tại nhà. Theo Viện Guttmacher, trong những năm 1950 và 1960, số ca phá thai bất hợp pháp tại Hoa Kỳ ước tính từ 200.000 đến 1,2 triệu ca mỗi năm.

Sau khi không thể tìm được nơi phá thai hợp pháp, McCorvey được giới thiệu đến hai luật sư ở Texas – Linda Coffee và Sarah Weddington, những người quan tâm đến việc thách thức các đạo luật cấm phá thai.

Trong các tài liệu của tòa án, McCorvey được gọi bằng bí danh “Jane Roe”.

Năm 1970, hai luật sư này đã nộp đơn kiện thay mặt McCorvey và tất cả những phụ nữ “đang hoặc có thể mang thai và muốn xem xét mọi lựa chọn có thể”, chống lại Henry Wade, Công tố viên quận Dallas, nơi McCorvey sinh sống.

Trước đó, năm 1964, Wade đã thu hút sự chú ý toàn quốc khi truy tố Jack Ruby, người đã giết Lee Harvey Oswald, kẻ bị cáo buộc ám sát Tổng thống John F. Kennedy.

Vào tháng 6 năm 1970, một tòa án quận ở Texas phán rằng lệnh cấm phá thai của bang là bất hợp pháp, vì vi phạm quyền riêng tư theo Hiến pháp. Sau đó, Wade tuyên bố rằng ông sẽ tiếp tục truy tố các bác sĩ thực hiện phá thai.

Vụ án được kháng cáo lên Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Trong thời gian đó, McCorvey đã sinh con và cho đứa trẻ làm con nuôi.

Ngày 22 tháng 1 năm 1973, Tòa án Tối cao, với tỷ lệ biểu quyết 7–2, bãi bỏ luật của bang Texas cấm phá thai, qua đó hợp pháp hóa việc phá thai trên toàn nước Mỹ. Trong ý kiến đa số do Thẩm phán Harry Blackmun viết, Tòa án tuyên bố rằng quyền của phụ nữ được phá thai là một phần ngầm định trong quyền riêng tư được Tu chính án thứ 14 bảo vệ.

Tòa án chia thai kỳ thành ba giai đoạn và quy định như sau:

- Trong giai đoạn đầu, quyết định chấm dứt thai kỳ thuộc về người phụ nữ.

- Trong giai đoạn thứ hai, chính quyền có thể ban hành quy định để bảo vệ sức khỏe của người mẹ, nhưng không được cấm phá thai.

- Trong giai đoạn thứ ba, bang có thể cấm phá thai để bảo vệ thai nhi có khả năng sống sót ngoài tử cung, trừ trường hợp tính mạng hoặc sức khỏe của người mẹ bị đe dọa.

Sau phán quyết, Norma McCorvey giữ thái độ kín tiếng, nhưng trong những năm 1980, bà tham gia phong trào ủng hộ quyền phá thai. Tuy nhiên, vào giữa những năm 1990, sau khi trở nên thân thiết với lãnh đạo một nhóm phản đối phá thai và cải đạo sang Công giáo, bà trở thành người phản đối phá thai công khai. Kể từ vụ Roe kiện Wade, nhiều bang đã áp đặt các hạn chế làm suy yếu quyền phá thai, và người dân Mỹ vẫn chia rẽ trong việc ủng hộ quyền của phụ nữ được lựa chọn phá thai.

Năm 1992, một vụ kiện chống lại Đạo luật Kiểm soát Phá thai của bang Pennsylvania đã được đưa lên Tòa án Tối cao trong vụ án Planned Parenthood of Southeastern Pennsylvania kiện Casey. Tòa án giữ nguyên phán quyết cốt lõi của Roe kiện Wade, nhưng cho phép các bang ban hành thêm các hạn chế về phá thai, miễn là chúng không gây ra “gánh nặng quá mức”.

Nguồn: https://www.history.com/articles/roe-v-wade