Xây dựng hệ sinh thái xuất bản: Bài toán đặt ra cho các nhà xuất bản thuộc Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể

Một hệ thống 9 nhà xuất bản đang trong giai đoạn tái cấu trúc

Trong Đảng bộ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể Trung ương hiện có 9 nhà xuất bản, mỗi đơn vị gắn với một tổ chức chính trị - xã hội hoặc hội quần chúng cụ thể. Kể từ ngày 1/7/2025, khi chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy được triển khai, các nhà xuất bản này đã trải qua một năm điều chỉnh không nhỏ: rà soát lại chức năng nhiệm vụ, bố trí lại nhân sự, thay đổi cơ cấu tổ chức, đồng thời sửa đổi quy chế làm việc và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý.

Điều đáng ghi nhận là giữa những biến động đó, hoạt động biên tập, xuất bản, phát hành vẫn được duy trì ổn định, không bị gián đoạn. Nhiều đơn vị còn cho thấy dấu ấn chuyên môn riêng khá rõ nét. Nhà xuất bản Kim Đồng vẫn giữ vị thế đầu ngành với 3.647 đầu sách và khoảng 17,4 triệu bản in, sở hữu 8 xuất bản phẩm đạt Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII. Nhà xuất bản Hồng Đức, chuyên về sách pháp luật và đã tự chủ tài chính hoàn toàn, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026 đã cấp quyết định xuất bản cho 850 đầu sách với khoảng 1,275 triệu bản in. Bên cạnh đó là các đơn vị giữ vai trò chuyên biệt: Nhà xuất bản Lao động gắn với công nhân, công đoàn và an sinh xã hội; Nhà xuất bản Hội Nhà văn về văn học, lý luận phê bình; Nhà xuất bản Mỹ thuật về di sản và nghệ thuật tạo hình; Nhà xuất bản Sân khấu về nghệ thuật biểu diễn; Nhà xuất bản Tri thức về khoa học xã hội và nhân văn; Nhà xuất bản Dân trí tập trung vào khuyến học, sách điện tử và sách nói.

Nhìn tổng thể, hệ thống 9 nhà xuất bản này đang bao phủ gần như toàn bộ các lĩnh vực quan trọng của đời sống chính trị, văn hóa, khoa học và xã hội — một nguồn lực không nhỏ nếu được kết nối và phát huy đúng cách.

Nhà xuất bản chính trị Quốc gia sự thật 

Nguồn: Nhà xuất bản chính trị Quốc gia sự thật 

Chuyển đổi số: đã khởi động nhưng còn manh mún

Không thể phủ nhận nỗ lực thích ứng với thời đại số của các nhà xuất bản. Nhiều đơn vị đã kết hợp kênh phân phối truyền thống với website, mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử; tổ chức thường xuyên hơn các hội sách, tọa đàm, giao lưu tác giả để mở rộng độ phủ tới bạn đọc. Về mặt vận hành nội bộ, một số nhà xuất bản đã bắt đầu số hóa quy trình quản lý và biên tập: Kim Đồng thành lập hẳn Ban Quản lý dự án Chuyển đổi số, Dân trí đẩy mạnh sách điện tử và sách nói, Sân khấu cũng đã có lộ trình riêng cho xuất bản điện tử.

Tuy nhiên, bức tranh chung vẫn còn khá rời rạc. Phần lớn các đơn vị mới chỉ số hóa được một vài khâu nghiệp vụ hoặc mở thêm kênh phát hành, chứ chưa hình thành được một quy trình xuất bản số hoàn chỉnh  từ quản trị bản thảo, dữ liệu tác giả, bản quyền, biên tập, sản xuất cho đến phân tích nhu cầu bạn đọc. Hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu và nhân lực số ở không ít nơi vẫn còn hạn chế, khiến sách điện tử, sách nói và các mô hình nội dung số chưa phát triển tương xứng với tiềm năng vốn có. Điều này cho thấy chuyển đổi số cần được nhìn nhận như một cuộc đổi mới tổng thể về mô hình quản trị, sản xuất và phân phối, chứ không chỉ đơn giản là chuyển sách in sang định dạng điện tử.

Những điểm nghẽn cần nhìn thẳng

Bên cạnh những kết quả tích cực, hoạt động xuất bản trong hệ thống vẫn tồn tại nhiều hạn chế đáng lưu tâm.

Về nhân sự, tổ chức bộ máy ở một số đơn vị chưa thực sự ổn định, đội ngũ biên tập viên vừa thiếu về số lượng vừa chưa đồng đều về trình độ, bản lĩnh chính trị và năng lực thích ứng với chuyển đổi số. Về năng lực cạnh tranh, sự chênh lệch giữa các nhà xuất bản còn khá lớn; không ít đơn vị chưa xây dựng được bản sắc riêng hay chiến lược phát triển dài hạn, thiếu những dòng sách chủ lực mang giá trị lý luận và tổng kết thực tiễn.

Chuyển đổi số và phát hành vẫn là khâu yếu, khi mạng lưới phát hành còn phụ thuộc nhiều vào trung gian, trong lúc tình trạng sách giả, sách lậu, vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp. Đáng chú ý hơn, công tác quản lý nội dung, biên tập và thẩm định ở một số nơi vẫn còn sơ hở. Từng có xuất bản phẩm vi phạm nghiêm trọng đến mức phải xử lý hình sự, một bài học đắt giá đòi hỏi nâng cao trách nhiệm của cơ quan chủ quản, cấp ủy và người đứng đầu. Cuối cùng, giữa các nhà xuất bản trong cùng hệ thống vẫn chưa hình thành được cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu, nguồn lực hay chuyên gia  khiến sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chưa được phát huy đúng mức.

Cân bằng giữa nhiệm vụ chính trị và quyền tự chủ

Một câu hỏi lớn đặt ra là làm sao dung hòa giữa nhiệm vụ chính trị và yêu cầu tự chủ tài chính của các nhà xuất bản. Là loại hàng hóa đặc biệt, xuất bản phẩm của các nhà xuất bản thuộc tổ chức chính trị - xã hội và hội quần chúng buộc phải đặt nhiệm vụ chính trị, trách nhiệm xã hội và phục vụ nhân dân lên trên hết  nhưng điều đó không có nghĩa là chấp nhận cách làm khô cứng, kém hấp dẫn. Ngược lại, những xuất bản phẩm mang giá trị tư tưởng càng cần được đầu tư chuyên nghiệp hơn về nội dung và hình thức để tăng sức lan tỏa, đi kèm với đó là cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và bảo đảm kinh phí tương xứng từ Nhà nước và cơ quan chủ quản.

Một nguyên tắc quan trọng khác là dù nguồn kinh phí xuất bản đến từ đâu, tự thân đơn vị hay đối tác liên kết thì tiêu chuẩn chính trị, pháp lý và chuyên môn vẫn phải được giữ vững như nhau. Tiền chỉ quyết định cơ chế đầu tư, không thể thay thế trách nhiệm thẩm định và quyết định cuối cùng của nhà xuất bản. Cùng với đó, vai trò của cấp ủy và người đứng đầu cần được đề cao hơn nữa: cấp ủy lãnh đạo toàn diện, người đứng đầu chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung và chất lượng xuất bản phẩm, trách nhiệm này không thể "khoán" cho tác giả, đối tác liên kết hay cấp dưới.

Hướng tới một hệ sinh thái xuất bản chung

Để tạo ra chuyển biến thực chất, cách tiếp cận "mạnh ai nấy làm" của 9 nhà xuất bản cần được thay thế bằng tư duy xây dựng một hệ sinh thái xuất bản chung trong toàn Đảng bộ mà không làm mất đi bản sắc và quyền tự chủ riêng của từng đơn vị.

Mục tiêu là hướng đến một hệ sinh thái chung 

Nguồn: Báo Điện tử chính phủ

Trước tiên là thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên: trao đổi thông tin, định hướng đề tài, chia sẻ kinh nghiệm quản trị, cảnh báo rủi ro và hỗ trợ thẩm định những bản thảo phức tạp lẫn nhau. Song song đó là xây dựng mạng lưới chuyên gia, biên tập viên dùng chung, đặc biệt trong các lĩnh vực lý luận chính trị, pháp luật, lịch sử, văn hóa, khoa học công nghệ cũng như một cơ sở dữ liệu chung về tác giả, bản thảo, bản quyền và đối tác liên kết. Trên nền tảng đó, các nhà xuất bản có thể phối hợp biên soạn những bộ sách lớn mang dấu ấn chung về đại đoàn kết dân tộc, xây dựng Đảng, văn hóa và con người Việt Nam. Xa hơn, việc xây dựng một nền tảng phát hành, truyền thông và dữ liệu bạn đọc dùng chung  kết nối sách in, sách điện tử, sách nói và thư viện số từ đó sẽ giúp giảm chi phí đầu tư và mở rộng thị trường cho toàn hệ thống.

Giải pháp cho chặng đường tới

Để hiện thực hóa định hướng trên, hoạt động xuất bản trong hệ thống cần triển khai đồng bộ một loạt giải pháp.

Trước hết là tăng cường vai trò lãnh đạo của cấp ủy, coi xuất bản là một bộ phận của công tác tư tưởng, văn hóa chứ không đơn thuần là hoạt động kinh doanh, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa cấp ủy, cơ quan chủ quản, lãnh đạo nhà xuất bản và các bộ phận chuyên môn để tránh tình trạng "chia nhỏ" trách nhiệm khi có sai phạm. Tiếp đến, mỗi nhà xuất bản cần xác định rõ bản sắc và chiến lược phát triển riêng, trả lời được câu hỏi mình đại diện cho tiếng nói nào, phục vụ nhóm công chúng nào, từ đó tập trung xây dựng một số dòng sách chủ lực thay vì dàn trải.

Về mặt nghiệp vụ, cần chuẩn hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận bản thảo đến phát hành, với cơ chế thẩm định nhiều tầng cho các đề tài nhạy cảm, tránh để một cá nhân quyết định toàn bộ đối với bản thảo rủi ro cao. Hoạt động liên kết xuất bản cũng cần được quản lý chặt chẽ hơn, trong đó nhà xuất bản luôn phải giữ vai trò chủ thể, kiểm soát trực tiếp đề tài và bản thảo, không "khoán trắng" nội dung cho đối tác dù họ có tiềm lực tài chính mạnh đến đâu.

Bên cạnh đó, cần xây dựng đội ngũ biên tập viên có bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp thực sự là những "người gác cổng" về chính trị, văn hóa và chất lượng tri thức, được đào tạo thường xuyên và được bảo vệ khi dám từ chối những bản thảo không đạt chuẩn. Chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm cũng là một trọng tâm: công nghệ có thể hỗ trợ kiểm tra lỗi, đối chiếu dữ liệu hay phân tích nhu cầu bạn đọc, nhưng không thể thay thế con người trong việc thẩm định quan điểm chính trị và giá trị văn hóa.

Cuối cùng, cần đổi mới phương thức phát hành để phát triển văn hóa đọc, tận dụng hệ thống tổ chức rộng khắp của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể để đưa sách đến gần hơn với đoàn viên, hội viên; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát và xây dựng quy trình ứng phó khủng hoảng cho các lĩnh vực rủi ro cao. Tất cả những giải pháp này cần được đặt trong một cơ chế điều phối chung của toàn Đảng bộ, không nhằm hành chính hóa hay đồng nhất các nhà xuất bản, mà để tập hợp nguồn lực và phát huy sức mạnh tổng thể.

Vì một nền xuất bản phục vụ Nhân dân tốt hơn

Trong bối cảnh mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới và trí tuệ nhân tạo khiến thông tin được sản xuất và lan truyền với tốc độ chưa từng có, vai trò của xuất bản không hề mờ nhạt đi mà ngược lại càng trở nên cấp thiết  bởi xã hội càng cần những nguồn tri thức đáng tin cậy, được kiểm chứng và biên tập có trách nhiệm. Với lợi thế gắn bó trực tiếp với nhiều giai tầng xã hội, trí thức và văn nghệ sĩ, các nhà xuất bản trong hệ thống Mặt trận Tổ quốc và đoàn thể hoàn toàn có thể trở thành những trung tâm tập hợp tri thức, tổng kết thực tiễn và lan tỏa tiếng nói của Nhân dân, chứ không chỉ đơn thuần là nơi in ấn sách.

Nói cách khác, đổi mới xuất bản không chỉ là một yêu cầu hành chính từ Chỉ thị số 04-CT/TW, mà là nhiệm vụ gắn liền với xây dựng Đảng, củng cố đồng thuận xã hội và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Giữ vững định hướng chính trị phải song hành với nâng cao chất lượng chuyên môn; siết chặt kiểm soát phải đi cùng khuyến khích sáng tạo; và xử lý nghiêm sai phạm suy cho cùng cũng chỉ nhằm một mục tiêu  xây dựng một nền xuất bản lành mạnh, chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại, thực sự làm tốt vai trò cầu nối giữa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước với đời sống của Nhân dân.

Vịnh Nghi