Thao túng thị trường chứng khoán là gì? Nhìn từ góc độ pháp lý và thực tiễn

Thao túng thị trường chứng khoán là một trong những hành vi gian lận nghiêm trọng nhất trên thị trường tài chính. Bản chất của hành vi này là tạo ra cung – cầu giả tạo, đẩy giá chứng khoán tăng vọt hoặc giảm sâu một cách bất thường nhằm lừa dối nhà đầu tư và trục lợi. Mặc dù pháp luật hiện hành chưa đưa ra một định nghĩa mang tính khái quát tuyệt đối, nhưng nhiều quy định pháp lý đã mô tả khá rõ bản chất và các hình thức thao túng.

Luật Chứng khoán năm 2019 liệt kê một số hành vi được xem là thao túng thị trường. Trong đó, phổ biến nhất là việc sử dụng một hoặc nhiều tài khoản (của bản thân hoặc người khác) để liên tục mua – bán, tạo ra giao dịch giả nhằm khiến thị trường hiểu sai về cung cầu. Ngoài ra, hành vi cấu kết, lôi kéo người khác giao dịch hoặc kết hợp tung tin đồn sai lệch để tác động đến tâm lý nhà đầu tư, từ đó ảnh hưởng tới giá chứng khoán cũng bị pháp luật nghiêm cấm.

Nhiều vụ việc lớn trong thực tế cho thấy thao túng thị trường thường được thực hiện tinh vi và có tổ chức. Điển hình như vụ ông Trịnh Văn Quyết năm 2022, cơ quan chức năng cáo buộc ông đã chỉ đạo nhân viên sử dụng 20 tài khoản giao dịch để liên tục mua – bán cổ phiếu, tạo cung cầu giả nhằm đẩy giá lên cao, sau đó bán ra và thu lợi bất chính hơn 1.689 tỷ đồng. Đây là minh chứng rõ nét cho việc thao túng không chỉ diễn ra ở các mã nhỏ mà còn có thể xuất hiện ở cổ phiếu của doanh nghiệp lớn.

Nghị định 156/2020/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 128/2021/NĐ-CP cũng bổ sung thêm các hành vi thao túng như giao dịch với khối lượng lớn vào thời điểm mở cửa hoặc đóng cửa nhằm tác động đến giá tham chiếu, hay việc đưa ra ý kiến trên phương tiện truyền thông sau khi đã nắm giữ vị thế để làm ảnh hưởng đến thị giá. Những thủ đoạn này khiến thị trường mất đi tính minh bạch và gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư.

Từ góc độ pháp lý, có thể hiểu thao túng thị trường chứng khoán là các hành vi gian lận nhằm làm sai lệch quá trình hình thành giá thực tế của chứng khoán, tạo ra cung – cầu giả, tác động đến thị giá và dẫn dắt hành vi của nhà đầu tư theo hướng bất lợi. Hệ quả của hành vi này không chỉ là thiệt hại tài chính cho cá nhân mà còn ảnh hưởng đến niềm tin vào thị trường chứng khoán nói chung.

Một trong những dấu hiệu dễ nhận biết nhất của thao túng là giá cổ phiếu tăng hoặc giảm đột ngột kèm theo khối lượng giao dịch bất thường. Theo Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC), các cổ phiếu vốn hóa nhỏ thường dễ bị tác động hơn do thanh khoản thấp. Tuy nhiên, trên thực tế, ngay cả cổ phiếu của những doanh nghiệp lớn cũng có thể bị thao túng nếu có sự cấu kết tinh vi và khối lượng giao dịch đủ lớn.

Nhiều vụ việc tại Việt Nam đã để lại hậu quả nghiêm trọng. Vụ thao túng cổ phiếu KSA khiến gần 1.500 nhà đầu tư và 3 công ty chứng khoán thiệt hại gần 9 tỷ đồng. Trường hợp cổ phiếu MTM khiến hơn 1.000 nhà đầu tư bị “lùa” mua khi giá liên tục lập đỉnh, gây tổn thất khoảng 56 tỷ đồng. Ở vụ thao túng BII và TGG, nhóm đối tượng thu lợi bất chính hơn 154 tỷ đồng. Những con số này cho thấy mức độ nguy hiểm của thao túng thị trường và lý do vì sao hành vi này bị xử lý rất nghiêm khắc.

Để tránh bị cuốn vào các vụ thao túng, nhà đầu tư cần thận trọng với những cổ phiếu tăng vọt bất thường trong thời gian ngắn. Việc “lướt sóng” có thể mang lại lợi nhuận nhanh, nhưng chỉ phù hợp với những nhà đầu tư giàu kinh nghiệm và có khả năng quản trị rủi ro cao. Nhiều chuyên gia, trong đó có Nasdaq, khuyến nghị đầu tư dài hạn là chiến lược an toàn hơn để tránh rơi vào bẫy thao túng.

Bên cạnh đó, kỹ năng kiểm chứng thông tin là yếu tố không thể thiếu. Nhà đầu tư nên ưu tiên các nguồn thông tin chính thống như trang của cơ quan quản lý nhà nước, trang công bố thông tin của doanh nghiệp hoặc báo chí uy tín. Việc dựa vào tin đồn, nhóm mạng xã hội hoặc hiệu ứng đám đông là nguyên nhân khiến nhiều người trở thành nạn nhân của các vụ thao túng.

Thị trường chứng khoán chỉ có thể phát triển bền vững khi tính minh bạch được đảm bảo và các hành vi gian lận bị xử lý nghiêm minh. Do đó, hiểu rõ khái niệm thao túng, nhận diện dấu hiệu và có chiến lược đầu tư hợp lý là cách tốt nhất để nhà đầu tư tự bảo vệ mình trước những cái bẫy tinh vi trên thị trường.

TH: Huỳnh Dương