Định hướng đạo đức trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam theo Thông tư 05/2026/TT-BKHCN

Ngày 10/3/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư 05/2026/TT-BKHCN quy định về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo (AI) quốc gia. Thông tư này đặt ra hệ thống nguyên tắc và chuẩn mực nhằm định hướng việc nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam theo hướng an toàn, minh bạch, tôn trọng con người và thúc đẩy phát triển bền vững.

1. Khái niệm đạo đức trí tuệ nhân tạo

Theo Điều 2 của Thông tư, đạo đức trí tuệ nhân tạo được hiểu là hệ thống các giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực nhằm định hướng các hoạt động liên quan đến AI. Mục tiêu của hệ thống này là bảo đảm rằng việc ứng dụng AI luôn tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và sự phát triển bền vững của xã hội.

Việc đưa ra định nghĩa này giúp tạo nền tảng chung để các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân áp dụng AI một cách có trách nhiệm, đồng thời hạn chế các rủi ro về xã hội, đạo đức và pháp lý.

Định hướng đạo đức trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam theo Thông tư 05/2026/TT-BKHCN

2. Các nguyên tắc của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia

2.1. Bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại

Một trong những nguyên tắc quan trọng của khung đạo đức AI là đảm bảo hệ thống không gây tổn hại đến con người. Điều này bao gồm:

• Thiết kế an toàn ngay từ đầu: các tổ chức, cá nhân phải chủ động xác định các kịch bản rủi ro có thể gây ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của con người để có biện pháp phòng ngừa.
• Bảo đảm độ tin cậy và chất lượng: cần thiết lập tiêu chí chất lượng cho dữ liệu, mô hình và kết quả đầu ra, đồng thời tiến hành kiểm thử và xác nhận trước khi triển khai hệ thống.
• Kiểm soát của con người: các hệ thống AI phải luôn duy trì cơ chế giám sát và khả năng can thiệp của con người đối với các quyết định do hệ thống đưa ra.
• Khả năng phục hồi và bảo mật: cần có cơ chế phát hiện lỗi, tiếp nhận phản ánh, khắc phục sự cố và kế hoạch dự phòng khi hệ thống hoạt động sai lệch hoặc bị lạm dụng.
• An ninh hệ thống AI: áp dụng các biện pháp bảo vệ nhằm phòng ngừa các hành vi tấn công như xâm nhập, đầu độc dữ liệu, đầu độc mô hình, tấn công đối nghịch hay rò rỉ dữ liệu.

Những yêu cầu này nhằm bảo đảm rằng các hệ thống AI được phát triển và vận hành theo tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn cao.

2.2. Tôn trọng quyền con người, bảo đảm công bằng và minh bạch

Khung đạo đức AI cũng nhấn mạnh việc bảo vệ quyền con người và quyền công dân trong toàn bộ vòng đời của hệ thống AI. Cụ thể:

• Tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân, không xâm phạm quyền tiếp cận thông tin, tự do ý chí và quyền được đối xử bình đẳng của cá nhân.
• Bảo đảm công bằng và không phân biệt đối xử, đặc biệt chú ý đến các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc nhóm yếu thế.
• Minh bạch trong sử dụng AI, bao gồm việc thông báo rõ ràng khi một hệ thống có sử dụng AI, cung cấp thông tin cơ bản về mục tiêu, phạm vi và cách thức hoạt động của hệ thống.
• Khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình, trong đó các tổ chức phải chuẩn bị tài liệu về quá trình thiết kế, huấn luyện và kiểm thử hệ thống, đồng thời xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm đối với các quyết định do AI tạo ra.

Nguyên tắc này nhằm đảm bảo AI không trở thành công cụ gây bất công hoặc xâm phạm quyền con người.

2.3. Thúc đẩy hạnh phúc xã hội và phát triển bền vững

Khung đạo đức AI quốc gia cũng hướng đến mục tiêu tối đa hóa lợi ích xã hội. Các hệ thống AI khi được triển khai cần:

• Mang lại lợi ích công cộng và giá trị gia tăng cho cộng đồng, đồng thời có phương án xử lý các tác động tiêu cực nếu có.
• Bảo đảm phát triển bao trùm, thiết kế hệ thống dễ tiếp cận và góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền và nhóm dân cư.
• Phát triển bền vững, chú ý đến việc sử dụng năng lượng, tài nguyên tính toán và giảm thiểu tác động môi trường trong suốt vòng đời hệ thống AI.
• Tôn trọng văn hóa và giá trị xã hội, bảo đảm nội dung do hệ thống tạo ra không gây kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích cộng đồng.

Điều này thể hiện định hướng phát triển AI gắn với lợi ích lâu dài của xã hội và môi trường.

2.4. Khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội

Ngoài việc kiểm soát rủi ro, Thông tư cũng khuyến khích đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực AI. Các tổ chức và cá nhân được khuyến khích:

• Thực hiện thử nghiệm, thí điểm và mở rộng ứng dụng AI có trách nhiệm.
• Thúc đẩy nghiên cứu mở và chia sẻ tri thức, đồng thời bảo đảm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
• Phân định rõ trách nhiệm của các chủ thể trong toàn bộ vòng đời của hệ thống AI và thiết lập cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại.
• Đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ và người lao động về nhận thức, rủi ro đạo đức và kỹ năng sử dụng AI an toàn.
• Tăng cường hợp tác quốc tế, tham gia các sáng kiến, tiêu chuẩn và bộ quy tắc ứng xử toàn cầu về đạo đức AI.

Nhìn chung, Thông tư 05/2026/TT-BKHCN là cơ sở quan trọng để Việt Nam phát triển hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo lấy con người làm trung tâm, bảo đảm công nghệ phục vụ cho sự phát triển của xã hội và nền kinh tế trong kỷ nguyên số.
 

Hoàng Khanh